Verhaal

Proefdraaien in nieuwe gevangenis Dendermonde: ‘Dit is niet op mensenmaat’

Kristel Beyens, Elieze Termote, An-Sofie Vanhouche

Terwijl de zoveelste berichten opduiken van overbevolking in onze gevangenissen, konden onderzoekers een weekend mee proefdraaien in de nieuwe gevangenis van Dendermonde: “Je bent afhankelijk van de welwillendheid van het personeel.”

detentie

© ID / Christophe De Muynck

Externen testen nieuwe gevangenis

Op 11 en 12 februari 2023 was het zo ver: samen met een vijftigtal magistraten en enkele onderzoekers mogen we proefdraaien in de nieuwe gevangenis van Dendermonde.Zie ook de ervaring van collega Tom Daems: Cel no 33127: mijn weekend in de nieuwe gevangenis van Dendermonde.Binnen een maand zullen alle gedetineerden van de oude gevangenis in Dendermonde verhuizen naar ‘Dendermonde-nieuw’.

‘De architecturale keuze voor een grote stergevangenis staat al lang ter discussie.’

Na Haren, is dit de tweede gevangenis die in België de afgelopen maanden wordt geopend. Dat blijft een uitzonderlijke gebeurtenis. Ook proefdraaien in een nieuwe gevangenis met magistraten, academici en journalisten is in internationale context uniek.

We zijn als onderzoekers blij dat we er mogen bij zijn. Zo’n testweekend is een uitgelezen kans om aan den lijve bij te leren over het leven in een gevangenis. Al is het slechts een testweekend en geen detentie zoals die echt ervaren wordt door gedetineerden.

Vijftien jaar geleden goedgekeurd

‘Dendermonde-nieuw’ is samen met Beveren, Leuze-en-Hainaut en Marche-en-Famenne de vierde gevangenis die tot stand kwam als gevolg van het ‘Masterplan 2008-2012 voor een gevangenisinfrastructuur in humane omstandigheden’. Dat plan werd vijftien jaar geleden goedgekeurd.

Bedoeling was om de bestaande verouderde gevangenissen te vervangen door “geloofwaardige, doeltreffende en efficiënte strafuitvoering in veilige en menswaardige omstandigheden”. Gevangenisstraffen uitvoeren in menswaardige omstandigheden is een lovenswaardig initiatief en in België, met zijn verouderde en uitgeleefde gevangenissen, absoluut noodzakelijk.

Door verschillende juridische procedures liep het project vele jaren vertraging op. De werken in Dendermonde gingen uiteindelijk van start in augustus 2020 en werden eind oktober 2022 voltooid.

Poreuze gevangenis

Deze nieuwe gevangenis heeft plaats voor 444 gedetineerden. Al vanaf de bekendmaking van het masterplan werd de architecturale keuze voor een grote ‘panopticon’ of stergevangenis ter discussie gesteld. Sluit dit nog wel aan bij de hedendaagse penologische inzichten?

‘Onze deelname aan het testweekend geeft slechts een flits van wat het gevangenisleven echt inhoudt.’

Voorbereiding op re-integratie en herstel zijn vandaag de leidende principes voor de uitvoering van gevangenisstraffen. De vraag is in welke mate hoogtechnologische gevangenissen, met hoge muren en hekken op afgelegen industriële terreinen beantwoorden aan de idee van zo’n poreuze gevangenis, waar mensen en diensten constant binnen en buiten moeten komen.

Het ontwerp van de gevangenis heeft ongetwijfeld een impact op de mogelijkheden voor het uitwerken van een op re-integratie en normalisering gericht regime. Maar naast het ontwerp, zijn er nog andere elementen belangrijk bij de uitwerking van een humaan detentieregime: penitentiair personeel, het aanbod aan activiteiten en de mogelijkheden tot contacten met de buitenwereld.

De beste manier om dit in te schatten, is het zelf te ervaren. Onze deelname aan het testweekend geeft slechts een flits van wat het gevangenisleven echt inhoudt. In wat volgt beschrijven we enkele van onze ervaringen.

Testweekend

We moeten ons met de wagen verplaatsen naar de gevangenis, met het openbaar vervoer is deze nieuwe gevangenis amper bereikbaar. Dit is een eerste negatief punt. Voor de doelstelling van normalisering en re-integratie is een vlotte toegang voor personeel, diensten en bezoekers immers een basisvereiste.

‘De nieuwe gevangenis is met het openbaar vervoer amper bereikbaar.’

Na wat zoeken naar de juiste ingang worden we vriendelijk ontvangen door de medewerkers. We moeten onze persoonlijke spullen afgeven, in de plaats krijgen we een rood kaartje met een nummer op. Het nummer zal onze identificatie zijn voor de volgende twee dagen.

Er is ook 5 euro belkrediet, tenminste voor wie dat vooraf bestelde. Dat belkrediet kan je gebruiken om vanuit de cel naar buiten te bellen. Dat is alvast een positief punt voor de re-integratie.

Vervolgens worden we naar onze cel gebracht. Het binnenkomen van het cellulaire gedeelte voelt overweldigend. Dit is geen gevangenis op mensenmaat.

In het grote centrum vallen al snel de vele gelijkenissen op met de gevangenis van Beveren. Ook hier zit het personeel op een verhoog achter heel wat schermen. Het centrum is het digitale en visuele hart van de panopticongevangenis, waarlangs alle bewegingen zullen plaatsvinden en dat voor de medewerkers van de gevangenis als controle-, ontmoetings- en communicatieplaats fungeert.

Achter de deur

Rond kwart voor negen ’s morgens sluit een beambte ons op in de cel. Het ruikt er muf. We moeten het stellen met enkele verluchtingsgaatjes bovenaan het raam, zonder dat we echt voelen dat er frisse lucht binnenkomt. Dit schrikt af, vooral omdat we hier de komende twee dagen alles moeten doen: eten, slapen, douchen.

‘De frigo werkt en bevat twee grote flessen water. Wat een luxe!’

Het bed heeft een hard kussen, het bedlinnen ligt klaar. Op het kleine tafeltje staan een groot tv-scherm dat we niet aan de praat krijgen, en een vaste telefoon, waardoor er nog weinig ruimte overblijft. Hier moeten we eten, schrijven, lezen. De frigo werkt en bevat twee grote flessen water. Wat een luxe!

In een aparte ruimte staat een toilet en is een douche voorzien, ook is er een piepkleine lavabo met koud water. Er is echter geen wc-rolhouder, noch een haakje om een handdoek aan op te hangen. Gebruikscomfort was duidelijk niet de belangrijkste bezorgdheid van de ontwerpers, veiligheid stond daarentegen wel bovenaan hun prioriteitenlijst.

Multifunctionele cellen

Toch is deze cel al veel multifunctioneler dan de oude gevangeniscellen.Robberechts, J. and Beyens, K. (2020), ‘PrisonCloud: the beating heart of the prison cell’, in Turner, J. and Knight, V. (Eds.), The Prison Cell: Embodied and Everyday Spaces of Incarceration, Palgrave Macmillan, 283-303.We vinden informatie over de dagplanning, activiteiten van hulp- en dienstverlening, een onthaalfolder en rapportbriefjes, waarmee we een vraag kunnen stellen aan een interne of externe dienst.

‘Het leven zoals het is in de gevangenis: hier ben je afhankelijk van de welwillendheid van het personeel.’

Het is de bedoeling dat deze communicatie in de toekomst digitaal vanuit de cel zal kunnen gebeuren. In de gevangenis van Beveren werkt men met ‘PrisonCloud’, in Dendermonde is er voorlopig nog geen dienstenplatform geïnstalleerd. Via rapportbriefjes moeten we doorgeven aan welke activiteiten we willen deelnemen.

Van ons drieën slaagt enkel An-Sofie erin haar briefje tijdig aan de beambte te bezorgen. Op zondagochtend zal een vriendelijke penitentiar beambte telefoneren naar de verantwoordelijke van de hulp- en dienstverlening om ook Kristel nog in te schrijven. Voor Elieze lukt het niet meer. Het leven zoals het is in de gevangenis: hier ben je afhankelijk van de welwillendheid van het personeel.

Eenzaam en doelloos

De eerste uren op cel lijken eeuwig te duren. Er is geen menselijk contact, televisie en radio doen het (nog) niet, en er is de onzekerheid over hoe onze dag er zal uitzien. De rigoureuze dagplanning zal uiteindelijk onze toeverlaat zijn.

Ondanks dat we zelf veel literatuur mogen meenemen, voelt de tijd op cel eenzaam en doelloos. We hebben jammer genoeg geen werkersfunctie gekregen en zijn niet geselecteerd voor een sportactiviteit. Enkel Kristel word opgeroepen om naar de griffie te gaan.

Al snel slaat de verveling toe en kijken we uit naar de wandeling die wettelijk verplicht is. We horen wel enkele geluiden, maar we zien niets. Af en toe opent een beambte het schuifraampje van het kijkgat in de celdeur om te checken of we er nog zijn, maar de deur blijft dicht.

Weinig ruimte voor een babbeltje

Op de planning staat ‘middagmaal’ om half twaalf. Het is tien na twaalf wanneer een beambte samen met twee gedetineerden het eten brengt. Er is weinig ruimte voor een babbeltje: plateau afgeven en weg. Het is vervolgens wat zoeken hoe we ons installeren aan het tafeltje en eten met onze neus op een zwart tv-scherm dat niet werkt.

Naar buiten kijken is door de inrichting van de cel moeilijk. Daarenboven wordt het uitzicht belemmerd door een dunne blindering die we niet naar boven kunnen doen. Geen tralies, maar wel lijnen die de uitkijk naar buiten vertroebelen. We voelen ons echt opgesloten en afgesloten van de buitenwereld.

‘We voelen ons echt afgesloten van de buitenwereld.’

Om 14.45u wordt ‘de wandeling’ via de intercom aangekondigd. We maken ons klaar, maar we zullen pas een half uur later effectief vertrekken. Voor elke beweging uit en naar de vleugel moeten we door een strak afgestelde metaaldetector, die vaker rood dan groen licht geeft, waardoor we er verschillende keren door moeten. Bovendien worden we regelmatig gefouilleerd. Mannelijke beambten fouilleren ook de vrouwelijke deelnemers grondig. Dat voelt ongemakkelijk.

De tijd op de wandeling vliegt voorbij. Het deed deugd om even met de andere deelnemers ervaringen uit te wisselen. Ook de frisse lucht kwam van pas.

Om 17u moeten we terug naar onze cel.  Voor de avondmaaltijd is er geen etensbedeling meer, want we kregen ons brood al bij de bedeling van het middagmaal, alsook het brood voor morgenvroeg. We krijgen wel nog thee. Nu kan het wachten op de volgende activiteit opnieuw beginnen.

Naar de film

‘s Avonds is er een film. Iedereen moet opnieuw door de metaaldetector en fouilles ondergaan. Dat vraagt veel tijd, de start loopt vertraging op. De voorziene langspeelfilm wordt prompt vervangen door enkele Belgische kortfilms. We nemen plaats op de tribune. Geen gezellig filmmoment met een comfortabele zetel en een zakje chips, wel een harde stoel zonder leuning.

De derde kortfilm wordt onderbroken door een ‘incident’. We mogen de film niet uitkijken en moeten terug naar onze cel. Zaterdagavond brengen we door zonder gezelschap. We proberen te slapen in het kleine bed.

Kijkoog in de douche

De gevangenis is een plaats met weinig privacy. Dit kleurt sterk onze ervaring. Hoewel we alleen op cel zitten, hebben we vaak het gevoel dat we begluurd kunnen worden. Het kijkgat in de deur wordt regelmatig opengeschoven, en er hangt ook een kijkoog in de douche. Hoewel men dat enkel mag gebruiken in geval van nood, kleeft Elieze er voor alle zekerheid een post-it op en smeert An-Sofie er wat tandpasta over.

‘Hoewel we alleen op cel zitten, hebben we het gevoel dat we begluurd kunnen worden.’

Uit de gesprekken blijkt dat de kans dat een beambte elk moment kan binnenkomen of het kijkgat in de deur gebruikt, heel wat stress geeft bij deelnemers. Ook ‘s nachts gebeuren er regelmatige controles waarbij het schuifje van het kijkgat opengaat.

Wakker worden

Zondagochtend, tien na zes. Door de intercom weergalmt ‘Start appél’. De lichten op cel zijn nog uit, maar wanneer de beambte opnieuw het kijkgat openschuift om na te gaan of we er nog zijn, doet ze het licht even aan. Rustig wakker worden en opstaan is het niet.

‘Het enige licht in de cel is een felle neonlamp.’

Het enige licht in de cel is een felle neonlamp, die we ook overdag moeten aansteken omdat de cel te donker is. Ook de luide, vaak krakende berichtenstroom door de intercom is bijzonder storend. Hier verblijven we in een instituut waar een strak schema het leven regeert. Veiligheid en werkshiften van het personeel bepalen ons leefritme.

Elke beweging wordt voortdurend afgeroepen doorheen de ganse gevangenis: ‘Klaarmaken voor appél’, ‘Start appél’, ‘Einde beweging’, ‘Vleugel 3: start appél’, ‘Opening van de cellen’. Ook het gevangenisjargon valt ons op ‘Aandacht: keukenwerkers worden gelost’. Enkel duiven en producten worden geladen en gelost, geen keukenwerkers.

Verblijfsruimte onderzocht

Negen uur. We worden uit de cel gehaald voor een wandeling of activiteit. Bij haar terugkeer vindt Elieze een papier met “Bericht van onderzoek verblijfsruimte. Dit bericht informeert de gedetineerde dat een onderzoek van de verblijfsruimte heeft plaatsgevonden in cel 33122 op 12 februari 2023”.

Haar bed ligt helemaal overhoop, haar schriftje met notities kon zomaar ingekeken worden en haar andere persoonlijke spullen lagen zomaar voor het rapen. Elieze had het fijner gevonden als ze bij de controle aanwezig had kunnen zijn.

Ongerust en angstig

Tijdens dit proefdraaien wordt het belang van positieve contacten snel duidelijk. Een vriendelijk woord is cruciaal om je menselijk behandeld te voelen.

Een verblijf in een gesloten regime maakt de gedetineerde erg afhankelijk van het personeel. Beambten hebben veel macht en dat maakt ons onzeker en zelfs een beetje ongerust en angstig, ook tijdens deze korte periode van opsluiting. Bovendien geeft het lange wachten stress. Je bent nooit zeker wanneer de deur zal open gaan.

‘Een vriendelijk woord is cruciaal om je menselijk behandeld te voelen.’

Dit ervaren we een laatste keer op zondagmiddag. Door de intercom wordt geroepen: ‘Einde oefening’. Maar een half uur later is er nog niets veranderd. Elieze en An-Sofie beginnen te vrezen dat ze hen vergeten zijn. Gelukkig weten ze van elkaar dat ze buren zijn, dus kloppen ze enkele keren op de muur om te horen of de ander er nog is.

Tien minuten later gaat de celdeur eindelijk open: we mogen naar huis. Het personeel en de directie staan ons beneden op te wachten. We krijgen nog een vriendelijk afscheidswoord en een hapje en drankje. De meeste deelnemers haasten zich naar huis. We blijven nog wat napraten. Een half uur later duikt plots een laatste deelnemer op. Hij werd pas ‘bevrijd’ uit zijn cel. Hem waren ze dus wel degelijk vergeten…

Zin en onzin van proefdraaien

Wat is de zin van een weekend proefdraaien in een fonkelnieuwe gevangenis?

Als test voor de werking van de gevangenis is het nuttig. Zo’n weekend heeft zeker meer leerwaarde dan een kort bezoek aan de gevangenis, waar deelnemers meestal worden rondgeleid door een personeelslid en een zeer selectief en beperkt beeld krijgen van de leefomstandigheden. Bijnens, A. (2018), Van theorie naar praktijk: wat leren studenten tijdens een gevangenisbezoek?, Panopticon, 39(2), 82-96.

Toch is dit geen reële gevangeniservaring. De belangrijkste detentiepijnen kan je niet ervaren: de onzekerheid en stress over de datum van vrijlating, de uiteenlopende beoordelingen van het gevangenispersoneel en het belang van doorheen de detentieperiode zelf de juiste keuzes te maken. Ook het gemis van familie, de vervreemding van het sociale netwerk en het gevoel van stigmatisering zijn tijdens het proefdraaien niet aan de orde.

Bovendien weten we dat deze detentiepijnen zwaarder doorwegen voor personen met beperkte financiële middelen. Zij kunnen zich het dure telefoonkrediet of levensmiddelen uit de gevangeniskantine niet veroorloven. Ook van die beperking hebben magistraten en onderzoekers geen last.

Wat niet wil zeggen dat dit proefdraaien geen diepe indruk naliet, zoals deze deelnemer-magistraat zijn weekend besluit: “Een verplicht verblijf van minstens een week zou een goede voorbereiding zijn voor elke magistraat.”

Reacties [20]

  • David

    Amai. Wat hebben jullie afgezien . Ik heb 6 jaar vastgezeten. Ik zal maar zwijgen zeker. Ook de mening van de doorsnee medemens maakt me aan het lachen. Waarom zouden wij ons in Godsnaam integreren in een wereld die ons toch blijft uitspuwen? Ik dacht het niet ! Groetjes de crimineel

  • Guy

    Het is gemaakt om stoute mensen op te sluiten en goed dat deze instelling beter is om ze te controleren ‘ Wat betreft te bereikbaarheid met het openbaar vervoer fietsen vanaf het centrum van Dendermonde is best te doen.

  • katrien Blancquaert

    Een goede stap in de juiste richting..zelf eens even mogen ondervinden hoe dit aanvoelt..Zou zelf heel graag aan.de slag gaan als penitentair beamtenaar..

  • Huguette Van Handenhove

    Men is toch niet op hotel… en elk begin is moeilijk

  • Willems kris

    Hoe komt men daar terecht ?

  • Diane Demeyer

    Dat zou een goed begin zijn voor elke magistraat. Gedetineerde hun straf is opgesloten worden en daar moet niks extra bijkomen van niet correct opgeleid personeel.

  • Louis

    Ik deed deze suggestie aan de Procureur van Dendermonde al 30 jaar geleden.Alleen zou de detentie moeten zijn zonder de zekerheid om na 2 dagen al vrij te zijn.

  • Ronny VR

    Een verplicht verblijf van een week voor magistraten zou reeds enig inzicht geven. Een verplicht verblijf van een maand zou hun ogen openen en straffen langer dan een maand zouden alleen nog toegepast worden voor de echte zware criminelen. Nu wordt het verblijf nog steeds als drukkingsmiddel gebruikt. Het gerecht moet sneller oordelen op basis van effectief bewijs en niet op indrukken en ideeen van politioneel onderzoek. Schuld in een zaak moet vastgesteld en bewezen worden. Daarna moet de strafmaat bepaald worden en daarbij mag/moet rekening gehouden worden met voorgaande feiten (bv door rood rijden, … ) en NIET omgekeerd. Schuld moet niet vastgesteld worden door het verleden.

  • Katlijn

    “met het openbaar vervoer is de gevangenis amper bereikbaar” ?…..het is 10 minuten stappen van het station waar nmbs en de lijn verenigd zijn.

    • Aline

      Ik denk dat je de oude gevangenis bedoelt… De nieuwe ligt op 30 minuten wandelen van het station.

    • Rudi Dierick

      Bij het ontwerp is duidelijk wat vergeten, zoals een goed fiets- en wandelpad langs het spoor. Typisch voor het lage professionalisme van zowel openbare besturen (die zo’n projecten moeten vergunnen), als van hogere overheden.

  • Hermans Timmy

    België luistert niet naar de fundamentele hervorming waar noden uitblijven. Detentie is een industriële omgeving geworden die moet opbrengen voor populistische politiekers hun mandaat. Samen zitten met ervaringsdeskundige die weten wat er moet en kan veranderen zou de samenleving iets dichterbij het gevangeniswezen kunnen brengen en de reïntegratie iets vergemakkelijken. Maar ze kijken weg en leggen steeds de focus op actuele facetten die zich dagelijks ontspruiten zoals energie en alternatieve nieuws producten. Elementaire humoristische uitspraken in een parlementaire debatten zijn vandaag toepasselijk, spotten met hun eigen fouten maar de burgers worden er niet beter van

  • Marie-Rose

    Nu nog eens testen als bezoeker. Vriend? Gezin? Ouder? Je wordt er behandeld, als mededader bent. Je moet er ten eerste al geraken. Merksplas heb ik jaren met de auto kunnen doen, tot ik er niet meer kon over beschikken. Met openbaar vervoer was ik uren onder weg. en dan kom je daar aan. Met volle blaas, met dorst en honger. Maar nergens in de buurt kan je terecht. Wachten buiten aan de poort tot het tijd is. Binnen aanschuiven, inschrijven, passencontrole, en even goed betast worden, schoenen uit, jassen uit. Handtas in lokkertje. Je kan amper wat papierenzakdoekjes meenemen in doorzichtig zakje. En dan weer aanschuiven en in stille rij naar de bezoekers zaal. (in Merksplas een hele wandeling.) Daar word je één voor één verwezen naar je plaats. Als bezoekers zitten, komen de gedetineerden binnen, en dan kan je gaan aanschuiven aan toilet om eindelijk…en beide kanten van de tafel doen hun best om flink te zijn terwijl je liefst je kind in je armen neemt om eens flink uit te huilen

  • Jean

    Al wat nieuw is heeft zijn kinderziektes, maar wat weer eens opvalt in het artikel, het is op zijn Belgisch in elkaar geflanst. Menswaardigheid is voor de elite, de rest trek uw plan. Ik stel mij de vraag hoe de “bezoekruimte”, (zie CAW Oost Vlaanderen), in deze gevangenis gaat geïntegreerd worden? Een heel mooi project voor kind en gevangene, maar mag ook geen trauma worden voor het kind. Ook hier niks over in het artikel, als het ook niet op mensen(kindermaat) wordt gepland, vrees ik voor een goede afloop. Het is al een gevoelige materie in normale omstandigheden, laat staan binnen gevangenismuren. “Haast en spoed is zelden goed ” zeker voor een gevangenis te bouwen. Schaam je België

    • Sam

      Trauma voor het kind heeft de desbetreffende ouder aan zichzelf te danken en ligt niet aan de infrastructuur, ook weeral gemakkelijk om het op de staat te schuiven! Waarom zit de persoon waarover u het heeft daar? Denk niet voor een boete dat niet betaald is hé

    • Louis

      Sam,nog nooit van voorarrest gehoord ?
      Men is onschuldig tot een veroordeling maar toch wordt men opgesloten.

    • Jean

      Het gaat er niet om wie fouten heeft gemaakt of niet, het gaat om het feit hoe Justitie inzet op re-integratie, en hoe het gevangeniswezen daar toe kan bijdragen. En bezoekruimte is een deel van de re-integratie binnen de gevangenismuren. Het artikel leest als een blunder dossier, dat zegt genoeg. Nogmaals het is nieuw en nieuwe dingen hebben kinderziektes, die eruit moeten ook al kost het veel geld.

    • Rudi Dierick

      Justitie levert hier een zoveelste voorbeeld van grof onprofessioneel Belgo-belgisch bestuur. Zoveel is duidelijk. Niet dat de lagere overheden de perfectie zouden bieden, verre van, maar federale diensten scoren zelden goed.

  • Ronald Stevens

    Uiteraard moeten gedetineerden humaan behandeld worden. Ook dit bepaald mee of we een beschaafd land en/of rechtstaat zijn.
    Als senior en persoon met een handicap moet ik wel opmerken dat het “regime” in RVT of voorziening voor personen met een handicap een significant aantal gelijkenissen vertoont met wat jullie in het uitstekende artikel aankaarten. Vooral op het vlak van privacy en het zelf in handen houden van de regie over het eigen leven, worden mensen die nog nooit iets misdaan hebben, niet beter behandeld.
    Bestaat een inleefweek voor directie en management ook voor voorzieningen in onze sector, bij de opening van nieuwe infrastructuur?
    Interessant gegeven. Voor studie vatbaar.
    Vriendelijke groeten
    Ronald

    • Leen

      ik dacht eerlijk gezegd net hetzelfde over mijn eerdere verblijven in de psychiatrie…

We zijn benieuwd naar je mening!
Blijf hoffelijk, constructief en respectvol

 

Elke reactie wordt gemodereerd. Lees hier onze spelregels. Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd.