Verhaal

Aalmoezenier in gevangenis: ‘Van langer straffen wordt de samenleving niet beter’

Marijn Sillis

Siska Deknudt is aalmoezenier in de gevangenis van Beveren. Ze brengt openheid in een gesloten wereld, pleit voor hoop in een uitzichtloze situatie. “Maar op deze manier kan het niet langer!”

Siska Deknudt

© ID / Katrijn Van Giel

Aalmoezenier

Het was de bedoeling dat we een portret zouden maken van Siska Deknudt. Wie ze is, wat haar job inhoudt, waarom ze doet wat ze doet. Om te eindigen met de vraag: moet sociaal werk politiserend zijn?

‘In de politiek is er niemand die zich wil verbranden aan gevangenen die een lange straf uitzitten.’

Maar we hebben amper onze eerste vraag gesteld of Deknudt heeft de focus al verlegd. De gevangenisaalmoezenier heeft het niet zo graag over zichzelf. Ze praat liever namens de mensen met wie ze werkt: gedetineerden. Uiteindelijk zal haar twee uur durende relaas het antwoord zijn op de laatste vraag: “Uiteraard, natuurlijk, absoluut moet sociaal werk politiseren!”

Een probleem: vinden sociaal werkers die zich inzetten voor mensen met een handicap of zonder woonst nog bijval bij sommige politici of partijen, dan is er in de politiek niemand die zich wil verbranden aan gevangenen die een lange straf uitzitten. “Dus zie ik het als mijn taak om hen een stem te geven.”

Een duurzame aanwezige

Siska Deknudt is nu zes jaar gevangenisaalmoezenier in Beveren. Hoe ze haar job zelf zou omschrijven? “Als aalmoezenier ben je een niet-oordelende, duurzame aanwezige. We kunnen luisteren omdat we aanwezig zijn in het systeem, zonder dat we er zelf toe behoren.”

Ze omschrijft gevangenen als ervaringsdeskundigen in gebroken vertrouwen. “Ze veranderen vaak van locatie en nog vaker veranderen de mensen rondom hen. Terwijl ook gedetineerden nood hebben aan een ander die  hun gebrokenheid kent. Aan mensen die luisteren, en langer dan tien sessies.”

“Gedetineerden moeten vaak hun verhaal doen, vanuit het perspectief van hun dader zijn. Soms hebben ze het gevoel dat alleen nog het slechte in hen telt.”

Zuurstof voor kwetsbaarheden

Wat ze van de mensen in hun cellen leert, zou ze nooit te weten komen op haar bureau. “Wat mensen mij vertellen, is vaak niet meer dan een uitvergrote versie van wat ik in mijn eigen leven ken. Zonder die extreme uitkomst, omdat mijn eigen levensgeschiedenis veel milder is.”

‘In het beste geval berokkent ons detentiesysteem geen schade. Maar in de meeste gevallen geven gevangenissen net zuurstof aan kwetsbaarheden die er al zijn.’

Voor Deknudt is het een voortdurende zoektocht. “Ik ben er om naar de gevangenen te luisteren. Maar ik wil ook iets doen met mijn ervaringen in de gevangenis. Ik wil alle partners, binnen en buiten de gevangenis, zeggen: ‘Mensen, zo kan het niet langer!’”

“Wie vreselijke dingen doet, doet dat vaak omdat er iets niet goed geijkt, verkeerd gegroeid of verziekt is. Maar ons gevangeniswezen is geen adequaat antwoord op mensen bij wie iets grondig fout gelopen is. In het beste geval berokkent ons detentiesysteem geen schade. Maar in de meeste gevallen geven gevangenissen net zuurstof aan kwetsbaarheden of pathologieën die er al zijn.”

Gevangenisaalmoezenier

“In Beveren is het menselijk contact erg beperkt. Gedetineerden hoeven niet meer uit cel om te douchen, te bellen of een boodschap door te geven. Dit is geen voorbereiding op het leven in een drukke samenleving.”

© ID / Firmin De Maitre Maîtrise

Sluit ze op!

Het frustrerende, zegt Deknudt, is dat we daar pas wakker van liggen wanneer het fout loopt. “Ons detentiesysteem wordt pas onder de loep genomen wanneer iemand die voorlopig of definitief vrij is, in recidief gedrag vervalt. Dan gebruiken de meeste mensen dat als aanleiding om van de dader opnieuw een monster te maken: sluit ze op!”

‘Als je mensen geen perspectief biedt, leren ze niets uit hun detentie.’

Voor de duidelijkheid: tegen opsluiting heeft de gevangenisaalmoezenier uiteraard geen bezwaar. Maar het stoort haar wel dat er in onze gevangenissen geen groeitraject is, zoals zij het omschrijft. Het zal het woord zijn waar ze heel haar verhaal rond cirkelt en altijd op terugkomt: groei. “Laat mensen groeien in zelfwaarde.”

“Als je mensen geen perspectief biedt, leren ze niets uit hun detentie. Verwacht je van mensen die de hele dag met hun afstandsbediening spelen dat ze plots van negen tot vijf gaan werken? Het is destructief om elke dag 22 uur op een bed te liggen.”

Beveren en Dendermonde

Voordat ze in Beveren begon, werkte Deknudt in Dendermonde. Het contrast is groot. Dendermonde is een arresthuis, in Beveren komen de lang gestraften terecht. Staat het gebouw van Dendermonde er al sinds 1863, dan is de penitentiaire inrichting van Beveren nog geen decennium oud. “Maar we zijn er niet wezenlijk op vooruitgegaan”, zegt Deknudt stellig.

‘Sommige gedetineerden gaan in Beveren als kluizenaars door het leven.’

“Natuurlijk is het comfort veel beter. In Dendermonde zitten gevangenen opgestapeld in smalle kamertjes waar het toilet vlak naast het bed staat. Maar wat me onmiddellijk opviel toen ik voor het eerst in Beveren kwam: er hangt een waas van eenzaamheid. Oefenden de gedetineerden zich in Dendermonde nog in menselijkheid, dan is die in Beveren weggegomd.”

Sommige gedetineerden gaan in Beveren als kluizenaars door het leven, meent de aalmoezenier. “Hun menselijk contact is erg beperkt. Ze hoeven niet meer uit cel om te douchen, te bellen of een boodschap door te geven. Dit is geen voorbereiding op het leven in een drukke samenleving. Integendeel.”

Geen sprietje groen

Beveren is volgens Deknudt veel te veel gericht op opsluiting zonder perspectief. “De architectuur en strikte organisatie laten geen ruimte voor creatieve en noodzakelijke ontwikkelingen. Alles is van grijs beton. Er is zelfs geen sprietje groen.”

‘Hoewel er meer ogen zijn dan je je kan inbeelden, nemen de drugs op sommige afdelingen toe.’

Ze betreurt dan ook heel erg dat de nieuwe gevangenis van Dendermonde een kopie wordt van Beveren. “Comfortabele cellen zijn een meerwaarde, maar ze kunnen ook een gebrek aan echte vooruitgang verdoezelen. Je had van het nieuwe Dendermonde toch ‘Stap 2’ kunnen maken, het vervolg op het sterk bewaakte Beveren?”

“De insteek in Beveren is deze: ik vertrouw u wezenlijk niet. En wat levert het op? Hoewel er meer ogen zijn dan je je kan inbeelden, nemen de drugs op sommige afdelingen toe. Het enige wat je mensen leert is, inventiever dingen verstoppen. Gevolg: nog strengere bewaking. En we zijn vertrokken…”

Detentietraject

Het minimum dat gedetineerden nodig hebben, is een degelijk opgebouwd detentietraject, meent Deknudt. “Moet je twintig jaar naar de gevangenis? Oké, maar vanaf dag één ga je aan de slag. In de eerste maanden bekijken we wat de basishulpvraag is: een zedenprobleem, agressie, verslaving, sociopathische-emotionele issues…?”

‘Op een bepaald moment moet je kijken of mensen zonder strikte regels kunnen leven.’

“Laat mensen vervolgens werken, geld verdienen, een structuur aannemen. Bekijk of ze zich gedragen, wat hun drempels zijn. Je ziet dat allemaal, hé. Als je mensen laat samenwerken, hen begeleidt, met hen communiceert. Tot waar kunnen mensen groeien, wat is hun limiet? Hoe zien we hen functioneren in de samenleving? En wat als dat niet meer mogelijk is? “

Naarmate gedetineerden opnieuw stappen zetten, moeten ze volgens Deknudt meer verantwoordelijkheid krijgen. Dan is er ook minder bewaking nodig.  “Lukt dat niet meteen, dan zet je even een stapje terug.”

“Natuurlijk moet er een ondergrens en dus bewaking zijn. Maar op een bepaald moment moet je ook kijken of mensen zonder die strikte regels kunnen leven. Het is toch compleet onlogisch dat je mensen iedere dag fouilleert om vervolgens van de ene op de andere dag de poort open te zetten?!”

Gevangenis Beveren

“Dit verhaal heeft ook een andere kant: die van slachtoffers. Hun leed is gigantisch. Dat mogen we nooit vergeten.”

© ID / Katrijn Van Giel

Een gezonde basis

Het is geen steen naar bewakers of andere partners binnen de gevangenis, benadrukt Deknudt.  “Want er zijn veel goede bewakers en organisaties die met prachtige programma’s in de gevangenis werken. Ik kan dat alleen maar toejuichen. Mààr… ook zij botsen op het gemis aan een detentieplan.”

‘Langgestraften gaan soms in een lange winterslaap.’

“Langgestraften gaan soms in een lange winterslaap. Het vraagt moed om een vorming te volgen als je niet weet wanneer ze ooit tot iets zal dienen. Daarom laten ze veel voorstellen en projecten aan zich voorbijgaan.”

Voor een wankele kerstboom kan je de mooiste kerstballen kopen, als je niet begint met een stevige pot, valt hij geheid om. “Er is geen voedingsbodem voor fundamentele verandering. Alleen de allersterksten krijg je nog uit het moeras getrokken.”

Vanaf dag één

Het proces van reclassering komt vaak te laat op gang en is bijzonder ingewikkeld, volgens de aalmoezenier. “Vooral voor wie geen netwerk meer heeft buiten de muren.”

“Wie in aanmerking wil komen voor een voorlopige invrijheidsstelling moet over een woonst, werk en begeleiding beschikken. Probeer maar eens, vanuit de gevangenis, op zoek te gaan naar een woonst of werk zonder je een startdatum kan meegeven.”

“Als de moeizame zoektocht dan toch lukt, maar door de strafuitvoeringsrechtbank als onvoldoende wordt ingeschat, zijn de frustraties groot. Dan geven heel wat gedetineerden het op. Dan kiezen ze ervoor om hun straf uit te zitten  en zonder voorwaarden buiten te gaan. Het is een ‘fuck you’ naar het systeem.’”

Hogere studies

Voor ons interview was Deknudt bang dat ze tijdens een videocall niet genoeg uit haar hart zou kunnen praten. Maar het tegendeel is waar, ze windt zich op. “Je hoeft toch geen hogere studies te doen om te begrijpen dat het niet werkt om iemand lange tijd op te sluiten en vervolgens te hopen dat het wel goedkomt?”

Ze zucht. “Het zal nog lang duren voor ze naar een aalmoezenier luisteren zeker? Als ze naar criminologen zouden luisteren, was ik ook al tevreden. Dan kon ik gewoon mijn werk doen. Maar helaas…”

Rudy Van De Voorde, directeur-generaal van de Federale Overheidsdienst Justitie, merkte het onlangs fijntjes op in Knack: hoe het gezondheidsbeleid zich vandaag laat bepalen door wetenschappelijke inzichten, en justitie het omgekeerde doet.”

Vertrouwen als geschenk

Nu Deknudt even stilvalt, stellen we die ene vraag: waar ze de moed blijft houden? Ze vertelt een anekdote. “Na een lange dag, met een strafuitvoeringsrechtbank, gingen de frustraties weer door het dak. Een gedetineerde sprak me aan: ‘Ge zijt moe hé, ik zie het.’ Ik zuchtte. ‘Wij weten dat je het niet kan oplossen, Siska. Wij vragen u dat ook niet. We vragen u alleen dat je blijft.’”

‘Het is onze taak om een tegenstem te laten klinken.’

“Als iemand aangeeft dat hij nooit meer iemand kan of zal vertrouwen, maar mij uiteindelijk toch vertrouwen gunt, dan is dat een overrompelend geschenk. Ik weet dat ik voor sommige mensen een verschil maak. Niet omdat ze door mij vroeger vrijkomen, maar omdat ze weten: iemand ziet mij nog als mens. Iemand ziet mijn pijn nog, ondanks alle pijn die ik anderen aangedaan heb.”

Al wil dat niet zeggen dat het haar soms ook te veel wordt. “Toen ik hoorde dat Dendermonde een kopie zou worden van Beveren, dacht ik: ik ga niet meer naar de gevangenis van Beveren, ik ga me elke dag voor de machines in Dendermonde leggen.”

Gevangenis

“Wie alleen schreeuwt om strengere straffen en langere opsluitingen, geeft een vals gevoel van veiligheid.”

© ID / Firmin De Maitre Maîtrise

Innerlijke muur

Zelf zou ze gek worden als ze opgesloten zou worden. “Maar ik heb dan nog mooie dingen om op terug te blikken. Veel gedetineerden hebben zelfs dat niet. Er is alleen een puinhoop. Ze bouwen een innerlijke muur die hen beschermt, maar ook doodeenzaam maakt.”

“Het is wat een collega-aalmoezenier me leerde: ‘Onze moeilijkste taak is om met hen in de onmacht te blijven staan.’ We moeten dat uithouden, en tegelijkertijd, wanneer we de kans krijgen, naar buiten brengen wat we weten en ervaren. Het is onze taak om een tegenstem te laten klinken.”

Sociaal werk moet politiseren, dus. “Maar ook breed sensibiliseren. Ik wil niet alleen bij mensen komen die al overtuigd zijn.”

De slachtoffers

Vorig jaar ging Deknudt een traject aan met drie gedetineerden: de Imaginaire Pelgrimstocht. Samen met drie kunstenaars liet ze de mannen hun verhaal delen. In teksten, tekeningen en podcasts.

‘Traumatische gebeurtenissen doen politici automatisch roepen om strengere straffen.’

Vijf beeldverhalen verschenen op een groot doek aan de gevangenis van Oudenaarde. Een passante zei tegen Deknudt: “Het is de eerste keer dat ik er bij stilsta.” “Maar even goed krijg ik de vraag: wanneer komt er een doek voor de slachtoffers? Ik begrijp die vraag en aanvaard ze. Want dit verhaal heeft ook een andere kant: die van slachtoffers. Hun leed is gigantisch. Dat mogen we nooit vergeten.”

De gedetineerden vragen dat ook niet, zegt Deknudt. “Ze zeiden me: ‘Hopelijk kunnen we de samenleving wel tonen wie we zijn. We hebben monsterlijke dingen gedaan, die niet te verantwoorden zijn, maar kijk: we geven ook onze levensgeschiedenis mee.’”

Politiek en media

Ook gedetineerden weten donders goed dat er niets verandert als er niet gesensibiliseerd wordt, meent de aalmoezenier. “Maar traumatische gebeurtenissen, zoals de moord op Julie Van Espen of kleuter Dean, doen politici automatisch roepen om strengere straffen.”

‘Waarom zou je de Kasteelmoord opnieuw oprakelen in een tv-format?’

“Ook media spelen een kwalijke rol. Als er een reeks als ‘Kroongetuigen’ op tv komt, voel je dat in de gevangenis. Telkens meester Vermassen begint te oreren, gaat er werk van jaren verloren. Waarom in godsnaam zou je de Kasteelmoord opnieuw oprakelen in een tv-format? Die zaak is voor de rechter gekomen, de uitspraak is gedaan, laat het los. Laat mensen helen. Je doet niemand goed. Ook de slachtoffers niet.”

“Meteen na de dood van Dean zei meester Vermassen in de krant De Morgen dat hij hoopt dat de dader in België berecht wordt: ‘De straffen in Nederland, dat is niemendal.’ Ik denk dan: Wil je ook eens vergelijken hoe België en Nederland scoren op recidief gedrag?”

Strenger straffen

Deknudt trekt zich een laatste keer op gang. “Als mensen willen horen dat we strenger moeten straffen, dan volg ik gedeeltelijk. Ik zou mensen die drugs dealen en anderen afpersen, ook niet tot 12 uur ’s middags laten slapen om ze vervolgens hun eten op een plateau te brengen.”

“Maar de zogezegd ‘strenge opsluiting’ is vaak niet meer dan een ondermaatse, inadequate invulling van de detentietijd. Wie bij elk incident de wrok voedt, bewijst de samenleving geen dienst. Wie alleen schreeuwt om strengere straffen en langere opsluitingen, geeft een vals gevoel van veiligheid. Van alleen langer straffen wordt de samenleving niet beter. We hebben de plicht om die boodschap te blijven verkondigen.”

Reacties [15]

  • Niki Reynaert

    Ik ben het eens met wat Siska zegt , maar ik vind het een zeer flauwe titel.
    De essentie van wat ze zegt gaat er volgens mij vooral over dat er niks met die mensen gebeurt , dat ze niks leren.
    Dat men ze toelaat om heel de dag in hun bed te liggen.
    Dat men ze niet voorbereid op een terugkeer naar de maatschappij.
    Daar maakt onze journalist van dienst van “Van langer straffen wordt de maatschappij niet beter”

    Wetend dat vaak enkel de titel gelezen word geeft dit zeer slecht weer wat Siska naar voor brengt.
    Bijgevolg heb ik al een hoop negatieve reacties gezien van collega’s gevangenispersoneel , die spijtig genoeg enkel die titel gelezen hebben.

  • DSS

    Ik ben blij te lezen dat er nog mensen zijn met een hart en betrokkenheid voor gedetineerden. Door een familielid in de gevangenis ben ik recent in aanraking gekomen met de onmenselijkheid binnen de gevangenismuren. Wat dat is het bijna… “ontmensen”. Ik heb me al vaak afgevraagd wie hen een stem gaat geven. Wie kan deze aanpak in een ontwikkeld land anno 2022 nog verantwoorden. We lopen achter de feiten aan door een polariserende samenleving maar evengoed door een gebrek aan hulpverlening voor situaties die je mis ziet lopen en een voedingsbodem worden voor crimineel gedrag. We hebben enkel tijd en middelen om met de meest verontrustende situaties aan de slag te gaan en laten zo velen aan hun lot over. Om dan nadien te komen klagen dat de criminaliteit toeneemt en de gevangenissen uit hun voegen barsten. En zelf dan hebben we nog geen hulp klaar…..

  • Bart De Zwart

    Er zijn mensen die -op momenten dat het in hun omgeving niet meer gaat- blij zijn dat ze terug kunnen komen. Het lukt niet meer bij vrouw/vriendin en kinderen, de voorwaarden worden opzettelijk geschonden en ze komen terug. Blij dat ze een time-out kunnen nemen. Dit gaat dan over kleine feiten, zo heb ik weet van iemand die zelf naar de politie belde om te zeggen dat hij zijn voorwaarden schond. De politie kwam en hij is vrijwillig vanop café meegegaan.
    De plaats van opsluiting doet er natuurlijk ook veel toe, en de interne begeleiding. Je mag in een paleis zitten, als geen begeleiding hebt ben je een grote sukkelaar.

    Laten we echter vooral de slachtoffers niet vergeten, zij blijven dikwijls aan hun lot overgelaten en hebben er niet voor gekozen. De kilte, het gemis, de hopeloze smeekbedes brengen in veel gevallen geen soelaas..

    • Niki Reynaert

      Ik herinner mij iemand die van zich zelf zei : “het werd tijd dat ze me binnen staken , want het was echt uit de hand aan het lopen”

  • Terry

    Je bent een geweldig mens Siska!

  • Bart Haes

    Eén ding: ik heb, in de dertig jaar dat ik werk met gedetineerden en andere “justitiabelen” nog nooit iemand ontmoet die het fijn vond om een delinquent te zijn.

  • Bart Haes

    Het is al decennia lang bekend dat lange gevangenisstraffen een tegenovergesteld effect hebben dan waar ze voor bedoeld zijn. hoe langer de straf, hoe hoger de kans op herval. dat is harde wetenschap. Daar staat tegenover: hoe meer kans op begeleiding, behandeling, therapie, hoe lager de kans op herval. Voeg daar nog aan toe de kostprijs van een gedetineerde per dag, tegenover de kostprijs van een delinquent in behandeling, en dan weet je dat we in dit land compleet de verkeerde weg aan ‘t uitgaan zijn. Dat is allemaal hard cijfermateriaal, al jarenlang beschikbaar.
    Maar de meeste (zo goed als allemaal) politici sluiten de ogen, en kiezen eerder voor de harde aanpak. Dat staat namelijk goed, en is veel makkelijker uit te leggen, denk ik.

  • Jes Bouwen

    Zo herkenbaar. Jij geeft woorden op een duidelijke manier aan wat ik tijdens mijn vrijwilligerswerk ook voelde. Dankje Siska en doe de groeten aan Danny

  • Peer van der Helm

    Uit veel wetenschappelijk onderzoek blijkt dat lange gevangenisstraffen geen preventieve werking hebben, geen afschrikwekkende werking hebben en niet bijdragen aan recidivevermindering en succesvolle reintegratie. Behandeling draagt wel bij aan succesvolle reintegratie. Lees hiervoor het boek van Toon Walravens: ‘Toon is hersteld’

  • Doortje Kal

    Getuige-deskundige aalmoezenier!
    “Het is wat een collega-aalmoezenier me leerde: ‘Onze moeilijkste taak is om met hen in de onmacht te blijven staan.’ We moeten dat uithouden, en tegelijkertijd, wanneer we de kans krijgen, naar buiten brengen wat we weten en ervaren. Het is onze taak om een tegenstem te laten klinken.”

  • Stefanie Deygers

    Sterk, bedankt om deze verhalen te blijven delen.

  • Bart Potoms

    Wat een prachtige tekst en wat een engagement. Dat we mensen “tijdelijk uit de samenleving halen” na hun misdaden, is te begrijpen. Maar dat we hen na de detentie er terug volop in werpen zonder dat er aan onderliggende problemen is gewerkt, en verwacht dat men opbokst tegen zijn verleden en stigma’s van de samenleving, dan blijven we om problemen vragen. De samenleving krijgt de recidivisten die ze verdient. Detentietijd is een straf, maar laat het ook een leertijd en reflectietijd zijn.

  • Frieda

    We vragen je alleen dat je blijft.

  • Holvoet Rik

    Proficiat Siska!! Fred Sels, gewezen vrijwilliger in de gevangenis te Beveren, gewezen aalmoezenier van de gevangenis te Antwerpen, een gemeenschappelijke vriend, die jammer genoeg onlangs overleden is, zou ongetwijfeld erg fier op jouw zijn! Doe zo voort en zorg goed voor jezelf!

  • Holvoet Rik

    Proficiat Siska!! Fred Sels, gewezen vrijwilliger in de gevangenis te Beveren, gewezen aalmoezenier van de gevangenis te Antwerpen, een gemeenschappelijke vriend, die jammer genoeg onlangs overleden is, zou ongetwijfeld fier op jouw zijn! Doe zo voort en zorg goed voor jezelf!

We zijn benieuwd naar je mening!
Blijf hoffelijk, constructief en respectvol

 

Elke reactie wordt gemodereerd. Lees hier onze spelregels. Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd.