Opinie

‘Wachtlijsten zijn een politieke keuze’

Katrijn Ruts

Katrijn Ruts (GRIP vzw) noemt de lange wachtlijsten voor persoonlijke ondersteuningsbudgetten voor kinderen, jongeren en volwassenen met een handicap mensenrechtschendingen. Sommigen wachten al meer dan twintig jaar. “Dat er niet genoeg middelen worden vrijgemaakt, is een politieke keuze. Want geld is er wel.”

Wachtlijsten

© Pexels / Marcus Aurelius

Politieke keuze

De opeenvolgende Vlaamse regeringen kiezen al jaren voor een pervers model waarbij het recht op ondersteuning van personen met een handicap slechts theoretisch wordt erkend. In de dagelijkse leefwereld van mensen wordt het echter niet waargemaakt.

‘Veel mensen krijgen geen persoonsvolgend budget, ook al hebben ze er recht op.’

Mensen met een handicap kunnen na het doorlopen van een aanvraagprocedure een erkenning krijgen voor een persoonlijk budget voor ondersteuning. Hiermee kunnen ze ondersteuning organiseren en betalen. Alleen zegt de Vlaamse regering dat er onvoldoende middelen zijn om iedereen met een erkenning hun budget te geven. Gevolg? Veel mensen die recht hebben, komen terecht op een wachtlijst.

Kortom: Vlaanderen faalt om een recht dat ze zelf erkent ook in de praktijk om te zetten. Het is een schending van het recht op menswaardig bestaan van mensen met een handicap. Omdat de wachtlijsten al lang bestaan en het duizenden mensen en hun families treft, durf ik te spreken van jarenlange systematische mensenrechtenschendingen. En dat is een politieke keuze.

Twintig jaar op wachtlijst

Het VN-Verdrag inzake de Rechten van Personen met een Handicap schrijft voor om het recht op ondersteuning progressief te realiseren. Maar sinds de ratificatie van het verdrag in 2009 zijn de wachtlijsten in Vlaanderen alleen maar langer geworden.

De achtereenvolgende Vlaamse regeringen hebben wel extra middelen vrijgemaakt, toch blijft de schaarste bestaan. Er zijn mensen met een handicap die twintig jaar lang op de wachtlijst staan. Gevolg? Zelfs het nieuwe Vlaams Mensenrechteninstituut maande vorig jaar in haar allereerste advies de Vlaamse regering aan om de nodige budgetten vrij te maken om de wachtlijsten weg te werken.

Negeren en controleren werkt niet

Ministers blijven de idee verkopen dat men met procedures en regelgeving de wachtlijst onder controle kan houden. Dit is dan ook het beleid van de afgelopen twintig jaar: urgentiecodering, prioriteitengroepen, noodprocedures, priorstatussen…

‘De regelgeving is zo ingewikkeld dat weinigen er nog iets van begrijpen.’

Het resultaat is dramatisch, de neveneffecten wegen door. De regelgeving is zo ingewikkeld dat weinigen er nog iets van begrijpen. Een aanvraag kost tijd en inspanningen.

Mensen met een handicap, vaak in een heel kwetsbare positie, moeten telkens opnieuw ellenlange procedures doorlopen. Ze moeten elke keer hun privacy en miserie op tafel leggen aan weer andere mensen die hen niet kennen. Mensen met een handicap moeten concurreren met andere mensen met een handicap die ook hoge nood hebben aan ondersteuning.

Dat heel dat schaarste-apparaat trouwens zonder fouten kan draaien is een illusie. Zo werd de noodprocedure – om te beoordelen of iemand zich in een situatie bevindt om onmiddellijk een budget te krijgen – eind 2022 aangepast. Men schaaft procedures bij om drama’s te vermijden. Deze praktijk stoot echter op zijn limieten wanneer ook de procedures voor een noodsituatie te streng worden omdat er geen budget is om bij automatische toekenning een persoonsvolgend budget te geven…

Ongewenste juridisering

Bovendien is het budget van duizenden mensen met een handicap ook nog eens verminderd. In 2021 was er een zogenaamde ‘actualisering’ en  sinds 2022 een experiment met halve budgetten.

‘Zeer recent kreeg Simon, bekend van Down The Road, nog gelijk van een arbeidsrechter. Hij moet zijn volledig budget terugkrijgen.’

Zeker honderd mensen met een handicap kloegen voor actualisering en experiment de overheid aan bij de arbeidsrechtbank. De overgrote meerderheid van hen kreeg gelijk. Arbeidsrechters oordeelden dat deze budgetverminderingen ongrondwettelijk zijn, het eigendomsrecht schaden en dat het vertrouwens- en rechtszekerheidsbeginsel geschonden werd.

Zeer recent kreeg Simon, bekend van Down The Road, nog gelijk van een arbeidsrechter. Hij moet zijn volledig budget terugkrijgen. De rechter stelt dat het experiment “het standstill principe en het recht op menswaardig bestaan van Simon en de anderen schendt”. Tot op de dag van vandaag laat de regering het experiment echter gewoon verder lopen.

In plaats van dit te bekijken als wake-upcall, gaat het Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH) tot nu toe stelselmatig in hoger beroep wanneer een rechter oordeelt dat het standstill-principe uit de Grondwet geschonden is. Het resultaat zijn lange juridische procedures waardoor mensen dreigen af te haken omdat zo’n rechtszaak te zwaar en te duur wordt. Een ongelijke strijd van Goliath tegen David, die gestreden wordt met uw en mijn belastingsgeld.

De overheid jaagt mensen naar de rechtbank en kiest voor meer juridisering, een tendens waar niemand bij wint. Zeker niet de mensen in een kwetsbare positie. Geef ons belastingsgeld maar aan ondersteuningsbudgetten voor de mensen in plaats van aan advocaten om hun rechten te bestrijden.

Vlaamse overheid bespaart

Intussen geeft de Vlaamse de regering door die budgetverminderingen een pak minder uit dan ze verplicht was. Alleen al met de actualisering werd in totaal 11,5 miljoen euro uitgespaard.

Gelukkig besloot GRIP vzw, nadat dialoog met de overheid niet werkte, de actualisering aan te klagen bij de Raad van State. Die oordeelde dat de actualisering in strijd is met de Grondwet. De betreffende artikelen uit het besluit van de Vlaamse regering worden vernietigd. Het is alsof de actualisering nooit bestaan heeft. De uitspraak is een belangrijk juridisch precedent. De regering moet de scheefgetrokken situatie rechttrekken.

Vlaams minister Crevits zei op 9 februari jl. dat mensen “het volledige bedrag krijgen dat ze te weinig ontvangen hebben, zonder verantwoording te moeten afleggen”. Correspondentie met het VAPH geeft ons inderdaad goede hoop dat iedereen het volledige misgelopen bedrag als schadevergoeding uitbetaald zal krijgen, en dat er ook geen verantwoording moet worden afgelegd. Dit echt 100 procent bevestigen, kan pas als de brieven van het VAPH bij mensen thuis zijn aangekomen.

De huidige recepten botsen op hun limieten

De ellenlange wachtlijsten, de talloze wanhopige getuigenissen van mensen die smeken om een budget, mensen die moegetergd euthanasie vragen… Het toont aan dat Vlaanderen veertien jaar na de ratificatie van het VN-Verdrag er niet in geslaagd is om het recht op ondersteuning van mensen met een handicap dichterbij te brengen. Integendeel, het recht op ondersteuning wordt eerder afgebroken dan opgebouwd.

‘Elk jaar dat iemand op de wachtlijst staat, verzwaart zijn ondersteuningsnood. Het zet mensen en families onder druk.’

Dat er nog steeds mensen zo lang op de wachtlijst staan, ondanks de injectie van extra middelen, toont hoe groot de noden zijn. Bovendien lossen problemen zichzelf niet op, integendeel. Elk jaar dat iemand zonder voldoende ondersteuning op de wachtlijst staat, verzwaart zijn ondersteuningsnood. Het zet mensen en families onder druk. Het is wachten op de volgende crisis. En crisissituaties bijsturen kost geld, tijd en energie. Vaak zijn de gevolgen van een crisis zelfs onomkeerbaar.

Dus, ook al kwam er extra geld en worden regels bijgeschaafd die de allerschrijnendste situaties moet selecteren uit de massa schrijnende situaties, toch zijn die recepten onvoldoende en voorbijgestreefd.

Tijd voor radicale ommezwaai

We hebben andere maatregelen nodig en daarvoor moeten we ook kritisch naar onszelf kijken. Na de wachtlijstmoeheid treedt immers een wachtlijstaanvaarding op. We liggen niet wakker van het feit dat mensen met een handicap moeten wachten op het budget dat hen is toegekend.

‘Heel wat belangenorganisaties worden al jarenlang gedwongen om mee na te denken over hoe de schaarste verdeeld kan worden.’

Steeds meer mensen, ook belangenvertegenwoordigers van personen met een handicap, gaan er ondertussen vanuit dat er nooit voldoende geld zal worden vrijgemaakt om aan iedereen die er recht op heeft zijn budget te geven. Heel wat belangenorganisaties worden bovendien al jarenlang gedwongen om mee na te denken over hoe de schaarste verdeeld kan worden.

Dat er onvoldoende middelen worden vrijgemaakt, betekent trouwens niet dat er geen middelen zijn. Het VN-Verdrag schrijft voor dat de overheid alle beschikbare middelen moet aanwenden om de rechten van mensen met een handicap waar te maken. Dat gebeurt nu niet.

Het ontbreekt hiervoor aan politieke wil, want geld is er wel. België is een van de rijkste landen ter wereld. De 10 procent rijksten bezitten meer dan 1.700 miljard euro. De wachtlijsten zijn niet meer of minder dan een politieke keuze.

Nieuwe actiegroep

Dat is ook de boodschap van de nieuwe Actiegroep Recht op Ondersteuning die sinds september 2023 maandelijks actie voert om het wachtlijstprobleem aan te kaarten.

‘Meer geld vrijmaken’ moet ‘genoeg geld vrijmaken’ worden.

“Wie een erkenning heeft voor een budget moet het ook krijgen in plaats van op de wachtlijst geparkeerd te worden.” Dat is hun terechte eis. Ik hoop vurig dat steeds meer mensen deze actiegroep steunen en versterken.

Omdenken

Laten we omdenken en de roep van personen met een handicap om hun recht op ondersteuning te respecteren ernstig nemen.

‘Meer geld vrijmaken’ moet ‘genoeg geld vrijmaken’ worden. ‘De schaarste herverdelen’ moet worden ‘de schaarste oplossen’. In plaats van ons blind te staren op het kostenplaatje van ondersteuning, moet men durven inzien wat de enorme kosten zijn van de huidige situatie met wachtlijsten.

We merken dat politici zelfs de ambitie niet meer verwoorden om de wachtlijsten weg te werken. Dat doet alle alarmbellen afgaan. Het is tijd voor een principiële keuze die garandeert dat als je recht op een budget erkend wordt, je dit budget ook onmiddellijk krijgt. Die duidelijke keuze moet zich vertalen in wetgeving en middelen.

Zo schreven we met GRIP vzw een voorstel om zowel het Decreet Gelijke Kansen als het Decreet Persoonsvolgende Financiering aan te passen.

Hoeveel kost dit dan?

Geregeld krijgen we bij GRIP vzw de vraag hoeveel geld er nodig is om de wachtlijsten voor ondersteuning op te lossen. In 2019 berekende het VAPH een bedrag van 1,6 miljard euro.

Vanuit GRIP vzw dringen we aan op duidelijkheid en transparantie over de precieze kost anno 2024. Zowel voor meerderjarigen als voor minderjarigen zijn transparante cijfers nodig.

Om de structurele wachtlijst voor volwassenen weg te werken is er ongeveer 540 miljoen euro nodig. Met dat cijfer kan de Vlaamse regering alvast starten om het advies van haar eigen Vlaams Mensenrechteninstituut uit te voeren. Het blijft echter heel stil.

Waarop beroepen de politieke partijen die de afgelopen veertien jaar deel uitmaakten van de Vlaamse regering zich om maar een deel van de noodzakelijke middelen te investeren? Voert men hiermee uit wat de bevolking wil?

Ik denk van niet en ervaar vooral een groot maatschappelijk draagvlak om het recht op ondersteuning van mensen met een handicap te beschermen en ervoor te zorgen dat ze het budget krijgen waar ze recht op hebben. Daar ligt de lat voor een beschaafde samenleving.

Reacties [6]

  • Dirk B

    Respect voor echte zieke mensen is vaak heel ver te zoeken ook in ziekenhuizen, dertig jaar kreveren en hulp zoeken en ze zijn je beu en werken u op een of andere manier buiten en daar sta je dan.
    De overheid ik ben ernstig ziek met zware handicap, voldoe aan alles eisen die men stelt maar heb zojuist maar weer een score gekregen net onder de grens voor een persoonlijk budget en zodat ik niet meer van de scociale energie regeling val.
    U kunt het al raden u valt dan ook meteen ten prooi van de energie leveranciers.
    Als zieke is uw verbruik dubbel zo hoog omdat je steeds thuis bent.
    Ik geloof al lang niet meer in belgie als humaan land en als ik ga stemmen krijgen ze dit ook terug en niet in hun voordeel.
    Het moet na dertig jaar u zelf gedragen en uw plan alleen trekken en sociaal compleet geisoleerd zijn maar eens gedaan zijn, nooit wat gevraagd alles allen gedragen en aan kapot gaan genoeg is genoeg!.

  • Blockx tony

    Wat met de prijs van de liefde? Hier gaat het Fod ook un de fout op het schenden van een mensenrecht . Fod handicap geeft totaal geen inzage in je dossier als patiënt en wat ze over u schrijven zodoende hebben wij als patiënt altijd ongelijk.

    Stop met ons te misbruiken ….

  • Chantal

    Het verdienmodel van deze regering staat grotendeels haaks op verbinding en het samenwerken naar een eerlijke en warme samenleving… gelukkig bestaat ‘ Compassion’ wél nog in de Samenleving en dat verbindt. Ik kijk niet uit naar de politieke beloften op weg naar de verkiezing. ‘Ik heb gezien en gehoord’ wat er gebeurt op het spreekwoordelijke veld, de strijd die mensen moeten leveren om gehoord te worden, de nodige zorg te krijgen, gedwongen in de hoek van bewijslast….en niet te vergeten: aanvragen, wachtlijsten en een onderhandelmodel van mens tot mens nagenoeg verdwenen. Op weg naar een permanent ‘Covidmodel’…

  • Katrijn Ruts

    Wat een timing…. : https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2024/03/05/vlaamse-begrotingstekort-minder-groot-dan-verwacht/
    Ideaal toch? Een half miljard is bijna hetgeen nodig is om iedereen die nu op de wachtlijst staat eindelijk zijn of haar budget te geven… Er is wel geld, zelfs binnen deze begroting.

    • Marleen Billen

      Laat maar komen! Ik wacht al 12 jaar! 🙄 Ik zou heel graag nog werken maar zonder budget voor assistentie blijkt dat niet mogelijk. Jammer

  • Youri Devlaminck

    Volg de actiegroep Recht op Ondersteuning https://www.facebook.com/rechtopondersteuning
    Wij onderschrijven dit artikel volmondig. De reactie van Hilde Crevits is naast de kwestie. Ze konden de afgelopen jaren al de wachtlijsten volledig afgebouwd hebben, dit stond zo in het regeerakkoord.

We zijn benieuwd naar je mening!
Blijf hoffelijk, constructief en respectvol

 

Elke reactie wordt gemodereerd. Lees hier onze spelregels. Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd.