Achtergrond

Euthanasie bij ondraaglijk psychisch lijden: ‘Als je regisseur bent van je leven, dan ook van je dood’

Filip Abts

Euthanasie bij ondraaglijk psychisch lijden is een complex vraagstuk. Hoe kijkt iemand die zelf in de psychiatrie verbleef ernaar? “Psychisch kwetsbare mensen die om euthanasie vragen, doen dat niet zomaar.”

euthanasie

© Unsplash / Roya Ann Miller

Opiniestrijd

Vijf jaar geleden vochten twee groepen van vooraanstaande experts en zorgverstrekkers in de Vlaamse media een opiniestrijd uit. Onderwerp van debat: euthanasie bij ondraaglijk psychisch lijden.

‘Zo’n existentieel debat laat zich niet opsluiten in afgesloten richtlijnen.’

“Schrap euthanasie op basis van louter psychisch lijden uit de wet”, betoogden 65 professoren, psychiaters en psychologen. Volgens hen was die wetsaanpassing nodig omdat er geen objectieve klinische criteria bestaan die deze euthanasie rechtvaardigen.

De reactie liet niet lang op zich wachten. Andere professoren en zorgverleners verweten de ‘65’ dat ze de subjectieve dimensie van psychisch leed miskenden. Ze riepen op om psychisch lijden niet te banaliseren: “Zullen we dan pas ingaan op de ultieme vraag om hulp als het leed onder een hersenscan is aangetoond?” De auteurs verdedigden de bestaande wetgeving rond euthanasie bij psychisch lijden.

Ook het christelijk weekblad Tertio mengde zich in het debat. Het vroeg vanuit een relationele benadering meer aandacht voor het netwerk van naasten, familieleden en zorgverleners rondom de psychisch kwetsbare patiënt. Het is een pleidooi voor warme nabijheid en verbondenheid. Die moeten een tegengewicht vormen voor de verscheurende eenzaamheid in onze maatschappij die leidt tot menige euthanasieaanvraag, aldus Tertio.

Adviezen

Ondertussen leidde dit debat tot heel wat ethische en deontologische adviezen en richtlijnen van allerhande commissies. Die moeten artsen en psychiaters beter in staat stellen om een positie in te nemen bij vragen van patiënten naar euthanasie omwille van ondraaglijk psychisch lijden.

Maar dat blijkt ingewikkelder dan gedacht. Zo’n existentieel debat laat zich niet opsluiten in afgesloten richtlijnen en adviezen.Callebert, A. (2015), Euthanasie bij ondraaglijk psychisch lijden. Een onaf verhaal, Leuven, Acco; Thienpont, L. (2015), Libera me. Over euthanasie en psychisch lijden. Twaalf jaar in gesprek met patiënten die vragen om euthanasie omwille van ondraaglijk en perspectiefloos psychisch lijden. Getuigenissen en reflecties, Antwerpen, Witsand Uitgevers.Dat kwam pijnlijk aan het licht bij het sterk gemediatiseerde assisenproces naar aanleiding van het overlijden van Tine Nys, na euthanasie op basis van ondraaglijk psychisch lijden.

Op dit assisenproces was zowat niemand het met elkaar eens. De voorafgaande opiniestrijd had blijkbaar weinig definitieve klaarheid opgebracht.

Wel herstellen, niet genezen

We versterken dit relevant maatschappelijk debat door het te belichten vanuit de herstelvisie.Callebert, A. (2017), Herstel als antwoord op euthanasie, Leuven, Acco.Hoe kijk je vanuit de herstelbril naar euthanasie omwille van ondraaglijk psychisch lijden?

Laten we het eerst even hebben over die herstelvisie. Deze beweging in de geestelijke gezondheidszorg wint terrein in Vlaanderen. Ze besteedt veel aandacht aan een ondersteunend sociaal- en zorgnetwerk rondom de psychiatrische patiënt.Verween, G. en Abts, F. (2015),  Samen werken aan herstel! Gids voor cliënten en hulpverleners, Leuven, Acco.“Herstellen doe je dan wel zelf, maar daarom niet alleen”, klinkt het.

Soms is echte genezing van een psychiatrische aandoening niet mogelijk. Dan nog kan er samen met naasten, familie en hulpverleners gewerkt worden aan herstel. De focus staat op de psychiatrische patiënt die opnieuw betekenisvolle rollen in de samenleving opneemt.

Positief ingesteld

Vanuit het standpunt van de hulpverlening betekent herstelondersteunend werken: beroep doen op de krachten en mogelijkheden van de patiënt, eerder dan op wat er allemaal verkeerd loopt in zijn leven.

‘In de herstelvisie neemt de patiënt de regie over zijn leven in handen.’

Hoop en geloof brengen de patiënt terug in contact met zijn talenten en mogelijkheden. Samen wordt er gebouwd aan een toekomst waarin hij weer hoopvol en met goesting een nieuwe draai aan het leven geeft.

In de herstelvisie neemt de patiënt de regie over zijn leven opnieuw in handen. De patiënt koestert zelf hoop en spreekt zijn veerkracht aan om een positieve wending aan zijn leven te geven.

Zorg voor wie herstelt

Nabijheid van hulpverleners en naasten bevorderen dit herstelproces. Het gaat over een oprechte samenwerking tussen drie partijen: zorgontvanger, naastbetrokkene en zorgverlener.Liégois, A. (2014), Waarden in dialoog. Ethiek in de zorg, Leuven, LannooCampus.Die is waardevol voor de patiënt, voorbij zijn psychiatrische aandoening. In interactie met de omgeving kan hij zo komen tot een zinvol en bevredigend leven, ondanks de psychische kwetsbaarheid.

De herstelondersteunende rol van de zorgverlener en de naastbetrokkene is inderdaad niet te onderschatten. Dit geldt zeker als we te maken hebben met een chronische psychiatrische problematiek, waarbij het psychisch leed al jarenlang het leven van de patiënt overheerst. Sommige mensen kennen meer periodes van herval dan sporadisch herstel.

Wat als samenwerking tekort schiet?

Soms is het aartsmoeilijk om dat herstel en die hoopvolle blik overeind te houden. Wie zou als hulpverlener de moed niet verliezen na een zoveelste heropname van je patiënt? Of na een zoveelste mislukte suïcidepoging? Wie zou als familielid de hoop niet opgeven als je ziet dat je vader, moeder, broer, zus, zoon, dochter of partner al zo lang afziet van het leven dat hij er liever niet meer zou zijn?

‘Soms is het aartsmoeilijk om die hoopvolle blik overeind te houden.’

Blijf maar eens jarenlang betrokken bij een proces met meer downs dan ups. Alle begrip dus voor situaties waarin er gelatenheid optreedt ten aanzien van patiënt of familielid. Dan komt er storing in de samenwerking.

De levensmoeheid van de patiënt straalt negatief op naasten en zorgverleners. Zij krijgen steeds meer het gevoel niet aan de verwachtingen te voldoen.

Ultieme consequentie van de herstelvisie

Hier als hulpverlener herstelgericht mee omgaan betekent niet aflaten, niet mee opgeven en hardnekkig blijven zoeken naar kleine vonkjes van hoop in het leven van je patiënt.

Maar is dat zo? Of is ook het omgekeerde waar?

Als de patiënt blijft aangeven dat alle pogingen zinloos zijn en dat het verlangen naar de dood steeds weer de overhand neemt, is het dan niet je plicht als zorgverstrekker om, naast het leven, ook de dood bespreekbaar te maken? En dus de vraag naar euthanasie ernstig te nemen? Want de dood is inderdaad een mogelijkheid: regisseur van je leven ben je ultiem ook in het nemen van de regie over je dood. Hier wordt de herstelvisie tot in zijn uiterste vorm doorgedreven.

Menselijke gevoelens

Maar wat dan met de hulpverlener, het familielid of naaste? Hun gevoel niet aan de verwachtingen te kunnen voldoen, wordt versterkt. Ze worden geraakt in hun fundamentele menselijke gevoelens: innige vriendschap of liefde voor de patiënt die ondraaglijk psychisch lijdt.

‘De patiënt sterft, maar tenminste niet alleen.’

Een definitief afscheid in het vooruitzicht gesteld zien, stemt feitelijk overeen met een definitief opgeven van hoop op verder kunnen ‘samen leven’.

Maar, anders dan bij suïcide, kan er bij euthanasie wel degelijk afscheid genomen worden, meestal in innige, warme verbondenheid. De patiënt sterft, maar tenminste niet alleen.

Neem de minieme minderheid ernstig

De Tertio-bijdrage stelt dat “ernstige depressies zelden uitzichtloos zijn: tijd, therapie, geduld en aandacht brengen raad. Binnen onze geestelijke gezondheidszorg is maar een minieme minderheid echt uitbehandeld”.

Gaat het over ondraaglijk psychisch lijden, dan gaat het over die minieme minderheid. En of dat psychisch leed van die minieme minderheid nu louter subjectief is of objectief moet vastgesteld worden, is eigenlijk naast de kwestie.

‘Of psychisch leed nu louter subjectief is of objectief moet vastgesteld worden, is naast de kwestie.’

Psychisch kwetsbare mensen die om euthanasie vragen, doen dat niet zomaar. Er is een heel proces van lijden en afzien aan vooraf gegaan, soms met enkele suïcidepogingen. Het minste wat we kunnen doen, is hun vraag ernstig nemen en ervoor zorgen dat hun menselijke waardigheid in verbondenheid onvoorwaardelijk overeind blijft.

Reacties [4]

  • Ides Nicaise

    Dank voor deze zeer rake en empathische analyse. Onze dochter kreeg op 26-jarige leeftijd euthanasie, na een strijd van meer dan 10 jaar tegen een ongrijpbare psychische ziekte. Haar hulpverleners deden wat ze konden maar moesten uiteindelijk bekennen dat ze geen uitweg meer zagen. Wijzelf hebben er ook vele jaren mee geworsteld, maar uiteindelijk haar vraag naar euthanasie gesteund. Natuurlijk kan je niet over één nacht ijs gaan en moet je alle alternatieven uitzoeken. Natuurlijk kan je niet met het advies van één of twee artsen verder. Maar een mens wordt niet geboren om de rest van zijn leven ondraaglijk te lijden.
    We hebben ons steeds verwonderd over de pretentieuze zekerheid waarmee politici en allerlei groepen over dit soort situaties oordeelden. Wat is ‘terminaal’ of ‘uitzichtloos’ bij psychisch zieken?
    Wij konden alleen nabij zijn en haar tot het einde met liefde omringen. Ik denk oprecht dat geen wet kan gemaakt worden om in deze materie ‘klaarheid te scheppen’.

  • Tom Van den Abeele

    Dag Filip,

    het is lang geleden dat we elkaar nog zagen. Je hebt me jaren geleden op weg gezet toen ik zoekende was om ervaringswerker te worden. Je boek was mijn handleiding, voor mezelf, voor het werken met patiënten en om medewerkers uit te leggen hoe ze herstelgericht kunnen werken. Bedankt daarvoor !
    Ik vind dit stuk echt sterk. Je vermijdt de pijnpunten niet . Zelf heb ik iemand gekend die gekozen had voor euthanasie wegens psychisch lijden. En zoals je zegt waren haar belangrijkste naasten bij haar toen ze bewust afscheid nam van het leven. Mensen moeten de mogelijkheid hebben om deze keuze te kunnen maken!
    Vele groeten,
    Tom Van den Abeele

  • Thomas

    Beste,

    Een goede poging, maar helaas…er wordt opnieuw kant gekozen. Jammer, gemiste kans.

    Ik verklaar me nader.

    Tot de paragraaf omtrent de herstelvisie wordt duidelijk geen kant gekozen. Maar daarna…

    – “Wie zou als hulpverlener de moed niet verliezen na een zoveelste heropname van je patiënt? ” en “De levensmoeheid van de patiënt straalt negatief op naasten en zorgverleners. Zij krijgen steeds meer het gevoel niet aan de verwachtingen te voldoen.” Ik val daar over. Deze stukjes tekst zijn ronduit shuld-inducerend t.a.v. patiënt/cliënt.

    Inderdaad, met alle begrip voor die hulpverlener (ik ben zelf MW en heb zelf mijn moeder verloren door suïcide) , maar een hulpverlener die het niet meer ziet zitten moet vooral zelf hulp zoeken, of er mee stoppen. Ik mis in dit stuk dus de focus op de ondersteuning van de hulpverlener.

    Alsof het de schuld van de patiënt is, alsof zijn ziektebeeld er voor gezorgd heeft “dat alle hoop opgegeven moet worden”.

    hartelijk
    Thomas

    • mileen janssens

      het zou interessant zijn mochten de mensen van Reakiro eens een artikel schrijven voor sociaal.net – er zouden meer van deze initiatieven mogen komen, ook in Oost-Vlaanderen https://www.upckuleuven.be/nl/reakiro

We zijn benieuwd naar je mening!

 

Elke reactie wordt gemodereerd. Lees hier onze spelregels. Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd.