Verhaal

Praten over suïcide is taboe: ‘We zijn te bang om iets verkeerds te zeggen’

Leila Kandil

We vinden het moeilijk om te praten over zelfdoding. Maar voor nabestaanden is het net erg belangrijk om er wél over te praten, stelt Lore Vonck van Werkgroep Verder na Zelfdoding. “Het is opvallend hoeveel collega’s, vrienden, buren, leidinggevenden of leerkrachten het onderwerp mijden of wegblijven, terwijl net zij een belangrijke rol kunnen spelen in het herstelproces.”

© ID / Emy Elleboog

We moeten het dringend over zelfdoding hebben

We spreken vandaag makkelijker over mentaal welzijn dan tien jaar geleden. Toch blijven we over één onderwerp opvallend stil: zelfdoding. Uit angst om mensen op ideeën te brengen, uit schroom om de juiste woorden niet te vinden of simpelweg omdat het te pijnlijk voelt, kiezen veel mensen voor stilte.

‘Wat als zwijgen juist deel van het probleem is?’

“We zijn bang om over zelfdoding te spreken uit vrees voor besmetting of om iets verkeerds te zeggen. Maar wat als juist het zwijgen een deel van het probleem is?” Met die vraag vat Lore Vonck, coördinator van Werkgroep Verder na Zelfdoding, de paradox samen waarmee ze dagelijks geconfronteerd wordt.

De organisatie ondersteunt mensen die een dierbare verloren door zelfdoding en begeleidt scholen, organisaties en hulpverleners die na een suïcide met vragen achterblijven. Doorheen al die contacten ziet Lore hetzelfde patroon terugkeren: niet alleen het verlies zelf maakt het rouwproces zwaar, ook de maatschappelijke omgang met zelfdoding doet dat.

Voor Lore is dat thema bovendien persoonlijk. Op haar achttiende was ze zelf suïcidaal en ondernam ze een poging. Ze ervoer toen sterk hoe zwaar het taboe rond zelfdoding kan wegen. “Het thema ligt mij zeer nauw aan het hart. Vandaar dat ik er vandaag in werk.” Vanuit die persoonlijke én professionele ervaring zet ze zich vandaag in voor meer openheid.

Zodra iemand overlijdt door zelfdoding, overheerst vaak de stilte. Niet uit onverschilligheid, maar uit onzekerheid. Volgens Lore heeft die terughoudendheid een prijs. Ze vergroot de kans dat nabestaanden geïsoleerd raken, maakt hulp zoeken moeilijker en versterkt schuld- en schaamtegevoelens. Daarom pleit Lore al jaren voor meer openheid over het thema.

Grote groep onzichtbare nabestaanden

Gemiddeld overlijden meer dan twee Vlamingen per dag door zelfdoding. En achter die hoge cijfers schuilt een nog veel grotere groep nabestaanden die zelden zichtbaar wordt. Internationaal onderzoek schat dat één zelfdoding gemiddeld 135 mensen rechtstreeks of onrechtstreeks raakt.

Naast partners, ouders, kinderen of broers en zussen gaat het ook om vrienden, collega’s, klasgenoten, buren, hulpverleners en vrijwilligers. Niet iedereen zal even intens rouwen, maar voor velen laat het overlijden een blijvende indruk na.

‘Mensen buiten de directie familie zien zichzelf vaak niet als nabestaande.’

“Veel mensen zien zichzelf niet als nabestaande”, vertelt Lore. “Ze denken spontaan aan de directe familie. Maar ook leerkrachten, kennissen uit de sportclub en hulpverleners kunnen diep geraakt zijn. Zij voelen vaak niet dat ze recht hebben op ondersteuning, terwijl de impact ook voor hen groot kan zijn.”

Dat maakt zelfdoding niet alleen een persoonlijk drama, maar ook een maatschappelijk vraagstuk. Ze laat sporen na in gezinnen, scholen, bedrijven, verenigingen en buurten. En toch wordt er amper over gepraat.

“Nabestaanden creëren soms binnen enkele minuten na het overlijden al een verhaal waarin ze zichzelf verantwoordelijk maken.”

© ID / Emy Elleboog

Een complex en eenzaam rouwproces

Geen twee rouwprocessen zijn hetzelfde. Toch weten we uit onderzoek dat een verlies door zelfdoding nabestaanden voor specifieke uitdagingen stelt. Naast intens verdriet krijgen velen af te rekenen met schuldgevoelens, schaamte, boosheid en een hardnekkige zoektocht naar verklaringen.

Waarom heb ik niets gemerkt? Had ik iets kunnen doen? Waarom heb ik niet ingegrepen? Volgens Lore zijn het vragen die bijna vanzelf opduiken. “Mensen proberen te begrijpen wat er gebeurd is. Ze reconstrueren gesprekken en gebeurtenissen en zoeken naar het moment waarop alles anders had kunnen lopen. Nabestaanden creëren soms binnen enkele minuten na het overlijden al een verhaal waarin ze zichzelf verantwoordelijk maken”, vertelt Lore.

‘Iemand die suïcidaal is, voert vaak een oorlog met zichzelf in stilte.’

Dat schuldgevoel wordt versterkt doordat zelfdoding nog altijd omgeven is door veel mythes, legt Lore uit. Mensen zoeken vaak naar één duidelijke oorzaak of één schuldige gebeurtenis. Maar suïcidaal gedrag is meestal het gevolg van een complex samenspel van kwetsbaarheden, stressfactoren, sociale omstandigheden en beschermende of risicoverhogende factoren.

“Iemand die suïcidaal is, voert vaak een oorlog met zichzelf in stilte”, zegt Lore. “Die strijd met gedachten en emoties stopt niet bij de dood. Ze zet zich vaak verder bij nabestaanden.” Dat maakt zelfdoding anders dan veel andere vormen van verlies. Nabestaanden moeten niet alleen omgaan met het gemis, maar ook proberen te begrijpen wat er gebeurd is.

Het taboe maakt de rouw zwaarder

Werkgroep Verder bevroeg in 2020 en 2021 meer dan 1.500 nabestaanden over hun ervaringen. Naast psychische klachten zoals concentratieproblemen, slaapproblemen en angst, viel vooral op hoeveel mensen aangaven dat ze zich onvoldoende begrepen voelden door hun omgeving. Velen hadden het gevoel dat er minder open over het overlijden gesproken kon worden dan ze zelf wensten.

“We weten dat sociale steun een beschermende factor is. Mensen die hun verhaal kunnen delen en terechtkunnen bij anderen, ervaren hun rouw vaak als beter draagbaar. Maar net daar ligt in het geval van zelfdoding een probleem”, legt Lore uit.

Mensen vermijden het onderwerp, weten niet hoe ze moeten reageren of trekken zich stilaan terug. Wie een buur, collega of vriend verliest aan kanker of een verkeersongeval, weet min of meer wat sociaal verwacht wordt: een kaart sturen, langsgaan, luisteren, praktische hulp aanbieden. Bij zelfdoding vallen die vanzelfsprekende reacties veel vaker weg.

Voor nabestaanden betekent dat vaak een dubbel verlies. Ze verliezen niet alleen een dierbare, maar ervaren soms ook dat andere relaties veranderen. Dat versterkt het gevoel er alleen voor te staan. “Op onze jaarlijkse ontmoetingsdag vertrouwde iemand me toe dat zijn buren geen gedag meer zeggen, ze lopen nu gewoon langs hem”, vertelt Lore. “Mensen weten niet wat ze moeten zeggen. Maar dat is natuurlijk erg kwetsend. ‘Ze bedoelen het vast goed’, zei de man. ‘Maar het maakt je wel eenzaam.’”

“Mensen die hun verhaal kunnen delen en terechtkunnen bij anderen, ervaren hun rouw vaak als beter draagbaar.”

© ID / Emy Elleboog

Nazorg is ook preventie

Dat Werkgroep Verder zoveel aandacht besteedt aan de ondersteuning van nabestaanden heeft nog een andere reden. Mensen die een dierbare verliezen door zelfdoding lopen zelf een verhoogd risico op psychische problemen en suïcidale gedachten. Goede nazorg is dus niet alleen belangrijk voor het rouwproces, maar ook vanuit een preventief oogpunt, geeft Lore aan. Dat inzicht heeft de voorbije jaren steeds meer ingang gevonden in het suïcidepreventiebeleid.

En goede nazorg begint niet pas wanneer iemand aanklopt bij een gespecialiseerde organisatie. Ze begint op de school waar een leerling overlijdt, op de werkvloer waar collega’s achterblijven, in de sportclub waar een trainer plots ontbreekt of in de buurt waar mensen elkaar ontmoeten. Dat vraagt duidelijke afspraken, voldoende kennis en vooral een cultuur waarin psychisch lijden bespreekbaar mag zijn.  Volgens Lore is dat misschien wel de grootste uitdaging.”Het taboe is hardnekkig”, zegt ze.

“Tijdens ontmoetingen tussen lotgenoten, hoor ik broers en zussen vaak hetzelfde zeggen: ‘Op de dag dat mijn broer stierf, verloor ik ook mijn ouders.’ Niet alleen zijzelf, maar het hele gezin is voor altijd veranderd. De zorgeloosheid is weg, er is veel verdriet. Een huwelijk, de geboorte van van een kind… belangrijke momenten zijn vanaf dan vaak omringd door een donkere schaduw.”

“Ook relaties met partners veranderen. Voor hen is het vaak moeilijk te begrijpen hoe zwaar zo’n verlies op een gezin weegt. Ik hoor ook heel vaak vertellen hoe sommige vrienden verdwijnen, omdat nabestaanden niet meer kunnen deelnemen aan de zorgeloze gesprekken van voorheen. Een eerlijk antwoord op de vraag ‘Hoe gaat het?’ wordt niet altijd goed onthaald.”

Praten is niet altijd gevaarlijk

Veel mensen weten niet wat te zeggen of hoe zich te gedragen en blijven liever weg. Met alle gevolgen voor wie achterblijft. “Tegelijk merken we ook dat nabestaanden vaak zelf liever niet open zijn over het onderwerp”, vertelt Lore. “Ze verzwijgen de doodsoorzaak vaak uit schaamte en schuldgevoelens. En beide reacties vertsterken elkaar.”

Ook de media gaan heel zorgvuldig en voorzichtig met de berichtgeving over zelfdoding om. Heel terecht, want het gevaar voor kopieergedrag is reëel. “Onderzoek toont aan dat sensationele berichtgeving over zelfdoding inderdaad een kopieereffect kan veroorzaken. Daarom bestaan er duidelijke richtlijnen voor media en organisaties. Details over de methode of de plaats van overlijden worden beter vermeden, net als simplistische verklaringen of romantiserende verhalen.”

‘Nabestaanden verzwijgen de doodsoorzaak vaak uit schaamte en schuldgevoelens.’

Maar uit die wetenschappelijke kennis wordt soms de verkeerde conclusie getrokken: mensen beslissen dan dat erover praten altijd gevaarlijk is. “Open communiceren is niet hetzelfde als sensationeel communiceren”, legt Lore uit. “Integendeel. Correcte informatie, ruimte geven aan psychisch lijden en tonen dat hulp mogelijk is, hebben net een beschermend effect.”

“Het is opvallend hoeveel collega’s, vrienden, buren, leidinggevenden of leerkrachten het onderwerp mijden of wegblijven.”

© ID / Emy Elleboog

Laat ons zelfdoding bespreekbaar maken

“Uit onze bevraging aan nabestaanden blijkt dat wie rouwt na een zelfdoding het meeste baat heeft bij onze lotgenotenwerking”, vertelt Lore. “Tijdens zulke ontmoetingen horen we vaak hoe verloren en eenzaam nabestaanden zich binnen hun eigen netwerk en gezin kunnen voelen. Iemand vertelde laatst: ‘Mensen vergelijken het wel eens met minder traumatische doodsoorzaken of kunnen de zwaarte ervan niet aan en lopen weg van mij.’”

“Op een plaats en bij mensen komen waar er open kan gepraat worden, zonder taboe of voorzichtigheid blijkt enorm helend. Jammer genoeg geven nabestaanden aan dat ze daarvoor amper in hun netwerk terecht kunnen. Het is opvallend hoeveel collega’s, vrienden, buren, leidinggevenden of leerkrachten het onderwerp mijden of wegblijven, terwijl net zij een belangrijke rol kunnen spelen in het herstelproces.”

“De vraag is dus niet of we over zelfdoding moeten spreken, maar hoe we dat doen”, gaat Lore vurig verder. “Zorgvuldige communicatie vermijdt sensatie en simplistische verklaringen. Ze erkent de complexiteit van suïcidaal gedrag, laat ruimte voor verdriet en wijst tegelijk de weg naar ondersteuning.”

“Voor nabestaanden betekent dat dat ze hun verhaal kunnen vertellen zonder zich te moeten verantwoorden voor de doodsoorzaak. Voor professionals betekent het dat ze nabij mogen zijn zonder alle antwoorden te hebben.”

Laat ons zelfdoding dus beter bespreekbaar maken. Binnen families, in vriendenkringen en sportclubs. Want nazorg is niet uitsluitend een opdracht voor gespecialiseerde hulpverlening. Iedereen kan mee het verschil maken.

Reacties

We zijn benieuwd naar je mening!
Blijf hoffelijk, constructief en respectvol

 

Elke reactie wordt gemodereerd. Lees hier onze spelregels. Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd.