Uitvaarten voor mensen in armoede: ‘Iedereen verdient een bezielde begrafenis’

Minderwaardigheidsgevoel

“Je moet niet te veel moeite doen, het is maar voor een OCMW-cliënt.” Met die woorden trof een begrafenisondernemer Katya Verstraelen recht in haar ziel. Sinds 2019 leidt ze als professioneel voorgangster burgerlijke uitvaarten in goede banen. Slechts één begrafenis bleef echt aan haar kleven, die van de OCMW-cliënt waar ze niet te veel energie moest insteken.

“Toen ik van die dienst thuiskwam, heb ik heel hard gehuild”, vertelt Katya. “Dat ene zinnetje haakte aan mijn eigen minderwaardigheidsgevoel. Die uitspraak, de neerbuigendheid: het maakte me boos en verdrietig.”

‘Toen ik van die dienst thuiskwam, heb ik heel hard gehuild.’

“Ik begon er af en toe over te schrijven op sociale media, maar onlangs dacht ik: Wordt het eens geen tijd dat ik iets doe? Dat was voor mij de geboorte van een netwerk ‘sociale voorgangers’: mensen die op vrijwillige basis afscheidsmomenten willen verzorgen voor wie anders uit de boot valt. Zelf zal ik nu uitvaarten van OCMW-cliënten gratis voorgaan.”

Stigma

Katya komt uit een familie waarin de omstandigheden niet bepaald kansrijk waren. “Ik weet hoe het voelt om gestigmatiseerd te worden. In de blik van mensen – leerkrachten, ouders van vriendinnetjes – las ik dingen die ik als kind niet kon thuisbrengen, maar die wel veel schaamte opriepen. Heel mijn leven heb ik met dat gevoel geworsteld. Ik weet als de beste wat het is om me minder te voelen. Ik wil niet dat mensen dat ook nog eens op een begrafenis moeten ervaren.”

‘Ik heb de dag nadien bij het crematorium gesolliciteerd. Omdat ik wist dat ik het beter kon.’

Toen Katya’s tante in 1996 overleed, kwam het gevoel niet belangrijk genoeg te zijn opnieuw hard binnen. “Tijdens haar uitvaartdienst voelde het alsof niet alleen zij, maar ook wij als familie minder waren”, vertelt Katya.

“Het waren de beginjaren van de burgerlijke uitvaarten, ondertussen is er wel wat veranderd, maar toch. Ik voelde verontwaardiging en verdriet omdat de dienst niet overeenstemde met wat mijn tante voor mij betekend had. Ik was nog heel jong en door mijn situatie extreem onzeker, maar toch heb ik de dag nadien bij het crematorium gesolliciteerd. Omdat ik wist dat ik het beter kon.”

“Ik kreeg een beleefd antwoord dat ik nog te jong was en de nodige levenservaring miste. Ik heb dat antwoord geaccepteerd en jarenlang niets meer met mijn ambitie gedaan. Tot mijn eigen moeder overleed. Ik voelde heel duidelijk: ‘Er mag gebeuren wat wil, ik doe de dienst voor ons ma zelf. No way dat zij niet het waardige afscheid krijgt dat ze verdient!’”

‘Iedereen in de zaal moet het gevoel krijgen dat hij de overledene door en door gekend heeft.’

“Met de hulp van mijn toenmalige partner en wat vrienden is het gelukt haar een mooie dienst te geven. Kort nadien voelde ik: dit wil ik blijven doen. Na mijn eerste sollicitatie bij een begrafenisondernemer mocht ik meteen beginnen. Zo ben ik professioneel voorganger geworden.”

“Voor een begrafenis ga ik uitgebreid in gesprek met de familie van de overledene. Eigenlijk mag ik elke keer opnieuw een geleefd leven ontrafelen. Tijdens de uitvaart breng ik een authentiek verhaal, waar de nabestaanden moed uit putten. Iedereen in de zaal moet het gevoel krijgen dat hij de overledene door en door gekend heeft. Zo kunnen de mensen op de eerste rij voelen dat iedereen achter hen een steun is.”

“Omdat ze zelden een dienst die naam waardig krijgen! Mensen in armoede, zeker OCMW-cliënten, krijgen haast nooit een plechtigheid in een aula. Ze moeten genoegen nemen met een bijeenkomst op de begraafplaats zelf. Daar komt geen voorganger aan te pas.”

Lees ook

Eenzame uitvaart: ‘De zoon kan de begrafenis niet bijwonen’

“De begrafenis is veel korter en soberder. Slechts een minuutje of twintig, met in het beste geval drie in plaats van zes liedjes. En met meestal alleen standaardtekstjes, tenzij iemand in de familie iets wil en kan schrijven. Wie minder geld heeft, wordt minder begraven. Over ongelijkheid gesproken.”

“Mensen staan er wellicht niet bij stil, maar weet je wiens afscheidsmoment binnenkort door ChatGTP geschreven zal worden? Juist, dat van de mensen die niet het geld hebben om een voorganger te betalen.”

“De persoon die gestorven is, weet natuurlijk niet meer dat hij of zij maar een mindere dienst krijgt. Maar de kinderen, de familie, wél. Hoe is het voor een kind om te beseffen dat het leven van mama of papa minder waard was dan dat van een ander? En waarom vinden we dat als maatschappij normaal?”

‘Hoe is het voor een kind om te beseffen dat het leven van mama of papa minder waard was dan dat van een ander.’

“Het is ethisch gezien onrechtvaardig, een vorm van stigmatisering voorbij de dood. Als we mensen in armoede ook nog eens minderwaardig begraven, is dat een bevestiging van generatiearmoede. Mensen incorporeren het gevoel dat ze minder zijn, ook op een begrafenis. Daar ben ik echt van overtuigd.”

“Neen. Je eigen leven, je eigen gezin: dat is ieders referentiepunt. Een vis in een bokaal weet ook niet dat daarbuiten nog een oceaan is. Ik kan daarover meespreken. Het heeft lang geduurd voor mijn wereld opengegaan is, en ik denk dat dat bij iedereen zo is.”

“Mensen die het heel hun leven met minder moeten doen, accepteren dat ook op een begrafenis. Omdat ze het gewend zijn, of omdat ze niet anders weten. Maar daar wil ik dus een tegengewicht bieden.”

‘Mensen die het heel hun leven met minder moeten doen, accepteren dat ook op een begrafenis.’

“Natuurlijk weet ik dat een waardige begrafenis geen wonderoplossing is. Maar ik geloof wel dat je in dat samenzijn mensen een heel klein beetje kan optillen. Een begrafenis is altijd het begin van iets nieuws.”

“Ik geef het voorbeeld van mijn vader. Heel zijn leven was hij een redelijk stugge man. Maar na de dood van mijn moeder is hij veel zachter en liefdevoller geworden. Die begrafenis heeft iets veranderd. Terwijl de uitvaart van mijn tante vooral de bevestiging was dat we blijkbaar minder waren.”

“Mensen beginnen na de dood van een geliefde met rouw en verwerking. Dus moet je die begrafenis aanwenden om iets goeds te doen. Als voorganger heb ik de kans om mensen een bepaalde erkenning te geven, die ze misschien heel hun leven niet gekend hebben en ook niet verwachten. Daar zitten veel kansen.”

‘Als je trauma’s op een waardige manier kan benoemen op een begrafenis, voel je een zucht van verlichting door de zaal gaan.’

“In het geval van armoede kan je tonen dat mensen niet minder zijn omdat ze minder hebben. Maar het gaat niet alleen over armoede, ook over bijvoorbeeld familiale of criminele feiten. Of alcoholverslaving, bijvoorbeeld. Er sterven zoveel mensen door alcohol, ik had geen idee!”

“Als je zulke problemen en trauma’s op een waardige manier kan benoemen op een begrafenis, voel je een zucht van verlichting door de zaal gaan. ‘Oef! De olifant is uit de kamer!’ Er worden geen taboes begraven. Er wordt erkenning gegeven. Mensen kunnen verder. Een warme afscheidsviering is de best mogelijke start van de nieuwe levensfase.”

“Neen, niet echt. Het voelt als een heel eenzame strijd. In die zeven jaar dat ik in de uitvaartwereld werk, ben ik nog niemand tegengekomen die er echt een punt van maakt. Blijkbaar hebben we er ons bij neergelegd dat begrafenissen voor mensen in armoede minder mogen zijn.”

“Wat het zo moeilijk maakt, is dat mensen in armoede het zelf ook niet altijd beseffen. Mensen die weinig hebben, kunnen niet zo goed ontvangen. En ze laten zich snel overbluffen. Het zijn niet de arme mensen die bij de begrafenisondernemer met bepaalde eisen komen.”

“Ja. De OCMW’s mogen me bellen, net als begrafenisondernemers uit het Antwerpse. Iedereen verdient een bezielde begrafenis, met een voorganger die zijn tijd neemt, naar de familie luistert en een dienst brengt die een nieuwe start kan betekenen.”

‘Ik combineer opnieuw een job met vrijwillige uitvaarten voor mensen in armoede.’

“Ik heb jarenlang fulltime als voorganger gewerkt, maar ik voelde dat ik niet dicht genoeg bij mijn eigen waarden kon blijven. Daarom heb ik twee jaar bij het OCMW van Kruibeke gewerkt. Ik deed een job die ik graag deed en kon tijd nemen om na te denken over mijn uitvaartwerk. Nu combineer ik opnieuw een job met vrijwillige uitvaarten voor mensen in armoede.”

“(Aarzelend) Daar komt het misschien wel op neer, ja. Dat bewijst hoe belangrijk ik dit vind.”

“Binnenkort start ik mijn eigen opleiding voor mensen die voorganger willen worden. Ik geef de vorming zo goed als gratis weg. Maar in ruil moeten de cursisten zich wel engageren voor vijf gratis diensten voor OCMW-cliënten.”

“Moeilijk. In ons land krijgen OCMW-cliënten 2.300 euro voor een uitvaart. Op zich is dat fantastisch, er zullen weinig landen zijn waar het mogelijk is. Maar een gewone dienst kost minstens 3.000 euro, dus ja… Ik wil de begrafenisondernemers niet met de vinger wijzen. Iedereen in de sector doet zijn best. Ik wil vooral dat we ons bewust worden van de ongelijkheid, die zelfs in de dood voortleeft.”

‘Ik wil dat we ons bewust worden van de ongelijkheid, die zelfs in de dood voortleeft.’

“Ik ga nu op zoek naar begrafenisondernemers die hun aula gratis ter beschikking stellen in ruil voor een gratis sociale voorganger. Elke dienst die we zo kunnen behartigen, betekent alvast een menselijk verschil.”

Lees ook

Rouwexperte Uus Knops: ‘Iemand sterkte toewensen, is niet per se het meest helpende’

“Een eerste stap is alvast om het thema bespreekbaar te maken. Ik hoop dat er toch nog mensen zijn die hier wakker van liggen. En ik nodig iedereen uit om mee na te denken. Ondertussen mogen OCMW’s contact met me opnemen.”

“Uit mijn eigen werkervaring bij het OCMW weet ik dat er heel veel sociale professionals zijn die een groot hart hebben voor hun cliënten en hen dus ook een waardige uitvaart gunnen. Al is de realiteit helaas dat OCMW’s vandaag totaal overbevraagd zijn en er vaak tijd ontbreekt om ook hiermee bezig te zijn.”