Lieve is kok in de jeugdhulp: ‘Eten maken is een vorm van zorg’

Geen gemakkelijk publiek

Vroeger werkte kok Lieve Broos (60) in de horeca, maar ze raakte het avond- en weekendwerk beu. Op zoek naar een job waarbij je wel een sociaal leven kan uitbouwen, belandde ze bij Jeugdzorg Emmaüs. Al tien jaar kookt ze er voor verschillende leefgroepen van ‘Van Celst’, een begeleidingshuis en Veilig verblijf voor adolescente meisjes.

Maar pubermeisjes in de jeugdhulp, het blijkt geen gemakkelijk publiek om voor te koken. Wat ze ook probeerde, de reacties waren vaak genadeloos. “Walgelijk.” “Hoe durf je dit voorschotelen.” “Bah, aardappelen! Ik wil rijst.” “Bah, rijst! Ik wil aardappelen.” “Beschamend dat iemand uit een andere cultuur tajine durft te maken.”

‘Pubermeisjes in de jeugdhulp blijkt geen gemakkelijk publiek om voor te koken.’

De logistieke medewerkers, waar Lieve toe behoort, en het opvoedkundig team, functioneerden eerder los van elkaar. “Of ik nu lekker kookte of niet, niemand lag daarvan wakker”, vertelt Lieve. In het verleden werd er zelfs eten geleverd door een centrale keuken. Op een bepaald moment besloot Jeugdzorg Emmaüs om het roer om te gooien en overal huismoeders aan te werven om te koken, licht huishoudelijk werk te doen en te verbinden met de jongeren.

Maar hoe Lieve werkte, zorgde nog steeds voor een functionele kijk op eten: eten als levensbehoefte, brandstof in de tank. Overdag bereidde ze de maaltijd voor, waarna de leefgroepbegeleider het ‘s avonds opwarmde. Het gebeurde vaak dat de jongeren het eten gewoon lieten staan.

Complexe context

“De jongeren klaagden dat het eten niet vers was. Bovendien is het een andere beleving dan thuis waar je iemand een maaltijd ziet bereiden en de geuren van het koken je tegemoetkomen. Dat je iemand voor jou ziet staan koken, heeft ook een betekenis: die zorgt voor mij.”

‘Aan tafel escaleert het wel eens.’

“In een leefgroep een gezellig eetmoment creëren in niet evident,” vertelt Lieve. “Dit is een complexe context. De jongeren zijn hier door de jeugdrechter geplaatst. Veel van hen ervaren dit verblijf als straf. Meestal gaan ze niet naar school, maar volgen allerlei dagactiviteiten. ’s Avonds komen ze hier dan aan, vol stress. Aan tafel escaleert het dan wel eens.”

Wat de context ook is, het is belangrijk voor opgroeiende jongeren dat ze gezond eten, benadrukt Lieve. “Hier vlakbij kan je spotgoedkoop kebab, frieten en hamburgers halen. Als jongeren het moeilijk hebben met zichzelf kan eten extra triggeren. Jongeren laten wel eens het brandalarm afgaan zodat de deuren opengaan. Fastfood biedt dan soms snelle troost. Dat zijn allemaal vetten en suikers zonder echte voedingstoffen. Dus we moeten er echt op inzetten dat ze voedingstoffen binnenkrijgen.”

Opleiding voor koks in de zorg

Daarom besloot Lieve om een opleiding Gastro-engineering te volgen. Dat is een opleiding voor koks in de zorg, met een stage op de werkplek. Lieve was de eerste student uit de jeugdhulp die de opleiding volgde. Haar meeste medestudenten werkten in ziekenhuizen of woonzorgcentra.

“De opleiding gaat over het bereiden van gezonde maaltijden, maar ook over eten terug lekker maken, bijvoorbeeld voor mensen met bepaalde eetproblemen. Want lekker is echt een trekker.”

‘Ik wilde nagaan wat er misloopt waardoor er zoveel klachten over het eten zijn.’

Lieve zette voor haar stage enkele experimenten op in Van Celst. “Ik wilde nagaan wat er misloopt waardoor er zoveel klachten over het eten zijn en onderzoeken wat er misschien beter kan.” Gedurende vier maanden probeerde Lieve van alles uit. Sommige experimenten werden een blijver. Leerrijk was het zeker, zowel voor Lieve als het opvoedkundig team.

Een vorm van zorg

In haar opleiding leerde Lieve over ‘integrated food care.’ “Dat betekent dat je voeding ook als een vorm van zorg ziet. Eten gaat niet alleen over honger stillen. Ik kan wel met veel zorg en liefde een lekkere maaltijd bereiden en klaarzetten, het zijn uiteindelijk de opvoeders die het ’s avonds opwarmen.”

‘Eten gaat niet alleen over honger stillen.’

En die hebben tegelijk nog een heleboel andere taken, vertelt Lieve. “Dan gebeurt het wel eens dat opvoeders plots vaststellen dat het bijna etenstijd is. Het eten verhuist dan vliegensvlug van de koelkast naar de oven op volle kracht. Het gevolg? Het eten is droog.”

“Heel anders is het als de jongeren zien dat iemand voor hen staat te koken. Als een opvoeder de moeite doet om verse tonijnsla te maken voor op de boterham, dan voelen die jongeren: wow, die heeft dat voor ons gemaakt! Een beetje zoals een ouder zou doen.”

Hello Lieve

Dus kwam Lieve met wat ze ‘Hello Lieve’ pakketten doopte. “Ik deed overdag alle voorbereidingen voor een gerecht dat dan ’s avonds snel en gemakkelijk bereid kon worden. Bijvoorbeeld voor een wokgerecht sneed ik alle groenten en vlees en deed ik alles in kommetjes, afgewogen per portie. Er was keuze uit drie sauzen. Het enige dat de opvoeders moesten doen, was alles in de pan doen. Verder moesten ze niet nadenken.”

‘De opvoeders vonden het fantastisch.’

“De opvoeders vonden het fantastisch. En het zorgde voor een betere sfeer rond het avondmaal. Het is een andere beleving. Meer zoals thuis. De leefgroep vulde zich met geuren. Sommigen jongeren kwamen spontaan helpen, anderen niet en dat was ook oké. Doordat eten recht van de pan op de borden belandt, is de smaak ook anders. Het proeft vers.”

Kookworkshops voor jongeren

Niet alle jongeren eten in de leefgroep. Sommige jongeren verblijven in een eigen studio om zich voor te bereiden op zelfstandig wonen. Koken hoort daar ook bij. Aan deze jongeren vroeg Lieve welk gerecht ze graag wilden leren maken. Vervolgens leerde ze hen een-op-een hoe ze dat gerecht kunnen klaarmaken. “Vidé, pasta carbonara, tajine… ik heb met zeven verschillende jongeren zeven verschillende gerechten klaargemaakt. Daarna aten we het samen op. Ik maakte foto’s en die drukte ik samen met het receptje voor hen af. Dat vonden ze heel leuk. Ze waren trots op hun creatie.”

‘Lieve leerde de jongeren over smaak, kooktechnieken, maar ook over economisch koken.’

Lieve leerde de jongeren over smaak, kooktechnieken, maar ook over economisch koken. “Dat is belangrijk als je alleen gaat wonen. Met welk budget kan je een maaltijd op tafel toveren? Maar ook: kook meteen meerdere porties en vries wat over is in voor een andere dag. Eén jongere vroeg me: ‘Mijn mama heeft weinig geld, wat kunnen we koken dat goedkoop en lekker is?’ Samen bedachten we dan zo’n menu.”

Inspraak in het weekmenu

“Zonder inspraak moeten afwachten wat er op tafel komt of daar zelf een invloed op hebben, maakt een groot verschil,” zegt Lieve stellig. “Het is logisch dat jongeren inspraak willen hebben bij het vastleggen van het weekmenu. Daarom wil ik ook te weten komen wat de jongeren graag eten. Want wat ik lekker vind, is niet noodzakelijk het favoriet gerecht van de jongere.”

Concreet gaat Lieve met jongeren in gesprek over wat ze graag lusten, wat hun lievelingsgerecht is, wat ze thuis vaak eten en wat absolute no go’s zijn. Aan andere jongeren vraagt ze het wel eens vlakaf: ‘Waar heb je nog eens zin in?’ Op basis daarvan stel ik dan het weekmenu op voor de volgende week.”

‘Gezond eten is belangrijk, maar het moet ook lekker zijn.’

Je kan niet altijd rekening houden met alle individuele voorkeuren van jongeren. Toch probeert Lieve daar zo ver mogelijk in te gaan: “Op een bepaald moment wilde er één iemand absoluut geen aardappelen eten en iemand anders absoluut geen rijst. Dan maak ik het gewoon alle twee.”

En wat als er ongezonde voorstellen uit de bus komen? Om er toch voor te zorgen dat de jongeren voedzaam eten past Lieve creatieve trucjes toe. “In de tomatensaus bij lasagne zal ik altijd veel groenten doen. Of ik doe wat tomatenpuree bij de courgettesoep waardoor die rood kleurt. ‘Wow, super lekkere tomatensoep, zeggen ze dan.’ Soms is het ook een kwestie van dingen een andere naam te geven of onpopulaire ingrediënten niet te benoemen.”

Het netwerk betrekken

Samen eten is ook een kans om verbinding te maken. Vanuit het perspectief van jongeren is de vraag wie voor hen kookt echt wel belangrijk. Dus kwam Lieve nog met een sterk idee op de proppen: “Jongeren kunnen iemand uitnodigen om in de leefgroep voor iedereen te komen koken. Dat experiment zorgde voor veel bijzondere momenten”, vertelt Lieve terwijl ze een foto toont.

“Je ziet een moeder van een meisje dat hier verblijft. Ze heeft net gekookt en zit mee aan een gedekte tafel. Er is geen crisis, geen ruzie. Alles verloopt goed, omdat er sfeer is en de aanwezigheid van iemand die zorgde voor een maal. Ook voor de moeder is het speciaal. Haar dochter verblijft hier al een tijdje, maar ze is hier nog nooit geweest. Ze ziet nu eens de andere jongeren. En ze is blij om nog eens gewoon voor haar dochter te kunnen koken.”

‘De vraag wie voor je kookt is belangrijk.’

Achter de schermen kwam er wel veel bij kijken. Maar het is de moeite waard en vandaag worden nog steeds op deze manier mensen uitgenodigd om voor de jongere te komen koken. “Waar soms andere pogingen om contact op gang te brengen met het netwerk falen, zet dit wel iets in beweging,” vertelt Lieve. “Zo was er een meisje dat niet meer sprak met haar mama. Haar mama zou komen koken, maar het meisje had aangekondigd dat ze er zelf niet bij kon zijn omdat ze een shift moest werken.”

“Wij stonden met z’n twee te koken. Alle andere jongeren van de leefgroep kwamen beleefd eens piepen: ‘Ah, ben jij de mama van X?’ En stipt om zes uur, wanneer het eten op tafel stond, kwam de dochter toch aan. Vanaf die dag zijn moeder en dochter terug met elkaar beginnen praten. Natuurlijk is niet alles meteen koek en ei, maar er was weer contact. De psycholoog en de zorgcoördinator waren al een jaar het contact aan het proberen herstellen. Het toont opnieuw: eten verbindt.”

Een blijver

Tijdens haar experimenten leerde Lieve de organisatie, de jongeren en de begeleiding veel beter kennen, vertelt ze. “Spreken over eten is een blijver in de organisatie. Maar het vraagt wel bewuste aandacht. Sinds mijn stage zitten alle huismoeders en ik elk kwartaal samen met het opvoedkundig team in een intervisiegroep. Dat is een goede evolutie. Voor het opvoedkundig team ben ik een aanspreekpunt geworden. Als een jongere bijvoorbeeld erg moeilijk eet, dan vragen ze mij of ik eens samen met haar wil koken.”

Op donderdagen werkt Lieve ’s nu avonds. Daardoor kan ze in de leefgroep koken en het eten meteen op tafel zetten. “Zo behoud ik het contact met de jongeren. Dat maakt mijn job leuker. Heel veel jongeren nemen medicatie waardoor ze minder proeven. Ik gebruik dus meer kruiden dan vroeger. Maar sommige jongeren zijn net overgevoelig voor bepaalde smaken of geuren. Doordat ik de jongere nu veel meer zie en hen leer kennen, kan ik daar meer rekening mee houden.”

‘Als je van eten een beleving maakt, dan doet dat iets in je limbisch systeem.’

Als je van eten een beleving maakt, dan doet dat iets in je limbisch systeem, weet Lieve. “Dat is het deel van je hersenen verantwoordelijk voor genot. De geuren van wat je bereidt in de leefgroep, brengen bijvoorbeeld herinneringen van vroeger mee. Of familie uitnodigen, is ook van eten een beleving maken.”

Het zou goed zijn als de jongeren nog meer samen kunnen tafelen, vindt Lieve. “Maar dat is niet altijd evident. De jongeren doen activiteiten en eten vaak op verschillende tijdstippen, zeker zij die in studio’s wonen. Jammer, want samen eten in de leefgroep is gezonder dan junkfood op je kamer. Junkfood biedt vaak snelle troost. En als je samen aan tafel zit, beginnen er ook gesprekken. Naast de juiste ingrediënten, geeft ook het samen zijn smaak aan eten.”