Een studio als thuis
“De eerste keer dat ik hier binnenkwam”, zegt hij zacht, “voelde het alsof de hemel open ging. Zoals vroeger, toen ik in de kerk zat en het gospel losbarstte.” Hij is 16 jaar en was elf maanden geleden betrokken bij een steekpartij met dodelijke afloop. De jeugdrechter plaatste hem meteen in De Hutten, de gesloten campus van Gemeenschapsinstelling De Kempen. In de muziekstudio ervaart hij de helende werking van klanken. “Hier kom ik thuis.”
‘De muziekstudio is een safe space waar de hekken rondom de instelling even vergeten worden.’
De muziekstudio is geen moderne ruimte. Eigenlijk was het een vervallen tuinhuis dat op het punt stond om gesloopt te worden, tot een attente begeleider de mogelijkheden ervan inzag. Het gehele tuinhuis werd met, door én voor jongeren heropgebouwd tot een kleine ruimte met de nodige artistieke hoeken en opnameapparatuur. Intussen is de muziekstudio een safe space waar de hekken rondom de instelling even vergeten worden. Waar stilte wordt ingeruild voor beats en de figuurlijke muren rondom jongeren smelten als sneeuw voor de zon.
Diepgaande introspectie
Het licht gaat uit wanneer de beat start, zodat niemand hem kan zien maar wel kan horen. Vanaf dat moment is hij niet meer de jongen met een vonnis of dossier. Hij is een stem. Elke strofe is uit zijn leven gegrepen, gehavend maar tegelijkertijd ook hoopvol. De jongen komt van ver. Waar hij zich vroeger verloor in straattaal en verheerlijking van criminaliteit, kiest hij nu voor diepgaande introspectie en tast hij meer positieve toekomstperspectieven af.
‘De jongen rapt over de afschuw die hij tegenover zichzelf heeft.’
Dit is meer dan muziek. Hij zoekt naar een vorm van erkenning. Zijn falen en vechten krijgen klank en tekst. Zijn dromen worden uitgespit op beats en ritme. En plots klinkt in één van zijn nieuwe teksten spijt en durft hij schaamte opzij te zetten. Hij rapt over de afschuw die hij tegenover zichzelf heeft. Over hoe druggebruik en foute vrienden hem dreven tot een ernstig delict. ‘Ik wou ergens bijhoren en daar ging ik ver voor, zelfs door een ander neer te steken.” Zijn identiteit groeit tussen de refreinen: van een enkelvoudige blik op criminaliteit tot een empathische zestienjarige die nieuwe stappen zet.
Kwetsbaarheid achter de microfoon
Het is fascinerend om te zien hoe jongeren hier minutenlang hun ziel durven blootleggen en aan introspectie doen alsof het hun tweede natuur is. In de leefgroep trekken ze een stoer pantser op of bouwen ze een hoge muur rond hun kwetsbaarheid. Achter de microfoon verdwijnen die muren sneller dan gedacht. Hun kwetsbaarheid is rauw, ongefilterd en tegelijk ontroerend puur.
‘Achter de microfoon verdwijnen hun muren sneller dan gedacht.’
De jongeren werken hier aan hun kwetsbaarheden, samen met de mensen van Riverside Studio, een project van de Antwerpse voetbalclub én sociaal platform City Pirates. Riverside Studio is de onmisbare schakel in dit verhaal. Hun medewerkers zijn rolmodellen die de hardheid van deze jongeren helpen ontdooien met ritme en muziek. Het resultaat is geen afgewerkte nummers, maar levens in schetsvorm.
Muziek als spiegel
In de gesloten instelling zijn opvoeders en begeleiders voortdurend op zoek naar methodieken om jongeren te bereiken en vooruit te helpen. Gesprekken, therapieën, handelingsplannen en overlegmomenten met de jeugdrechtbank zijn waardevolle en gekende praktijken. Maar het werken met muziek zorgt voor een extra dimensie: het maakt iets los dat moeilijk in woorden te vatten is. Argwaan maakt plots ruimte voor vertrouwen in het leven.
‘Jongeren die elkaar op de gang amper aankijken, moedigen elkaar hier aan.’
De muziekstudio kent geen hiërarchie. In deze ruimte worden jongeren en begeleiders gelijken. Verhalen worden gedeeld en zelfgeschreven muziekteksten verbinden woede en schaamte met hoop, introspectie en empathie.
Jongeren die elkaar op de gang amper aankijken, moedigen elkaar hier aan. In de leefgroep beschouwen jongeren het tonen van kwetsbaarheid als een teken van zwakte. In de studio is het een kracht die met applaus beantwoord wordt. De studio wordt zo een spiegel. Niet alleen van fouten en pijn, maar ook van kracht en creativiteit. De jongeren leren zichzelf anders te zien en zo leert ook de begeleiding anders naar hen te kijken.
De muziekstudio als heilige ruimte
Volgens veel van deze jongeren is identiteit en toekomst een strijd die al gestreden is. Ze zien zichzelf als crimineel, omdat mensen hen zo bekijken. Hun namen staan in dossiers, hun verleden wordt samengevat in een oplijsting van feiten en deskundigheidsverslagen. Vaak zijn ze meer verdachte dan zoon of dochter, meer dossier dan mens.
‘Als ik rap, dan voel ik mezelf gezonder worden.’
Muziek breekt dat open. Daarom is de muziekstudio voor sommigen een heilige ruimte, in existentiële zin. In elk nummer dat ze schrijven en zingen hoor je een zoektocht: wie ben ik, los van mijn fouten? Wat wil ik zeggen, los van mijn geschiedenis? Die ervaring leeft niet alleen bij de jongeren. “Een beat geeft hen de kans zichzelf opnieuw uit te vinden, al is het maar voor drie minuten,” vertelt een jeugdrechter die haar jongere net heeft opgezocht in de muziekstudio.
In het begin vertrekt een nummer vaak vanuit haat en boosheid. Na enkele sessies vertalen ze dit naar thema’s als liefde en hoop. Hier valt de last van toezicht even weg, hier kunnen ze ademen. “Als ik rap, dan voel ik mezelf gezonder worden. Ik praat over het verleden en word sterker. Ik denk na over de toekomst en mijn hoofd wordt weer helder”, vertelt één van de jongeren.
Hoe kan het dat jongeren vrijheid vinden in de meest gecontroleerde setting die er bestaat, door hen gewoon te laten schrijven en zingen over wat ze meemaken? Hoe kunnen klanken meer bevrijding brengen dan al onze zorgvuldig uitgewerkte trajecten waar verschillende diensten zich rond de tafel verzamelen en uitgekiende behandelingsplannen ontwerpen?
De kloof tussen muren en melodieën
De realiteit wringt dan ook wanneer de muzikale deur weer dichtvalt. De hemel sluit zich, de instellingsmuren zijn terug. Buiten de studio wacht de leefgroep en de structuur van geslotenheid. De muziek die hen even verlichtte, klinkt plots weer gedempt.
‘Buiten de studio wacht de leefgroep en de structuur van geslotenheid.’
En toch blijft er een echo galmen. Een herinnering aan hoe het voelde om even vrij te zijn. Die ene begeleider die kwam luisteren naar de raptekst van een jongere, zijn kwetsbaarheid nu beter begrijpt en anders reageert op zijn gedrag in de leefgroep. “Ik zie wat je hebt meegemaakt. We komen straks terug op je gedrag van daarnet. Laten we nu eerst samen verder genieten van de avond.” Dat is misschien de grootste kracht van muziek: ze nestelt zich in je, ook wanneer de klanken allang opgelost zijn.
Meer dan therapie
De studio mag niet gereduceerd worden tot een louter therapeutische tool. Muziek is geen pilletje dat begeleiders voorschrijven. Het is geen project dat ze afvinken op een lijst van herstelgerichte interventies of benoemen als een specifieke forensische activiteit. Muziek is meer dan dat: het is een taal van menselijkheid.
‘Muziek is geen pilletje dat begeleiders voorschrijven.’
Wanneer jongeren zingen of rappen, tonen ze iets wat geen enkel verslag of risicotaxatie-instrument ooit kan vatten. Ze tonen hun mens-zijn. Hun twijfels, pijn en innerlijke puinhoop. Maar ook hun hoop, weg van het puin. Dat is precies wat ze nodig hebben: een plek waar ze niet enkel ‘jongere in een gesloten instelling’ zijn, maar gewoon mens, mak(k)er, muzikant.
De vraag naar vertrouwen
Het is makkelijk om muziek te zien als welgekomen afleiding binnen een gesloten setting, als een activiteit om de tijd te doden. Dat zou een vergissing zijn want in de studio oefenen jongeren niet alleen hun stem, maar werken ze ook aan hun vertrouwen. Vertrouwen dat iemand luistert en kan/mag meeluisteren. Vertrouwen dat hun verhaal telt. Vertrouwen dat ze ondanks alles nog altijd geloven dat ze een toekomst hebben.
Dat is voor begeleiders soms spannend, want vertrouwen geven aan jongeren die fouten maakten, vraagt moed. Maar als hulpverleners dat niet durven, wie gelooft er dan nog wel in hen? Dus wat als we jongeren niet enkel opsluiten tussen muren, maar ook openen met muziek? Wat als we durven geloven dat een stem, een beat en een nummer sterker kunnen zijn dan een dossier?
Reacties [2]
Mooi, ik geloof er in, spontaan, een andere werkelijkheid…proficiat aan iedereen die meewerkte aan dit project…
Ik ben trots op dit project. Eerder schreef ik een boek over een jongere in de Bijzondere Jeugdinstelling (Losgescheurd). Een deel van de opbrengst bezorgde ik aan River Studio’s omdat ik in dit project geloofde. Samen met de gedrevenheid van enkele hulpverleners en de jongeren, is er nu een prachtig initiatief tot stand gekomen. Rap kan helend zijn en een weg naar verandering. Het maakt inderdaad van een dossier een jongere met identiteit en een verhaal. Dat er nog vele dromen mogen groeien daar.