Hoe theater en een potje voetbal vooroordelen doorbreken

Bonte mix van Burundezen en Congolezen

Op een pleintje stuitert de basketbal snel op de grond. Aanmoedigende kreten en gejuich weerklinken bij elke score. Een grote groep kinderen speelt fanatiek basketbal en lijkt zich niets aan te trekken van wat er rondom hen gebeurt. Het gezelschap vormt een bonte mix van Burundese inwoners en Congolese vluchtelingen.

Net achter het plein staat een bewaker en begint vluchtelingenkamp Kinama. De strak geordende rijen huisjes en de rust die over de uitgestrekte locatie hangt, vormen een opvallend contrast met de levendigheid op het plein.

Grote doorstroom

Het vluchtelingenkamp Kinama, gelegen in de gemeente Gasorwe in het noordoosten van Burundi, werd in 2002 opgericht om onderdak te bieden aan duizenden Congolese vluchtelingen. “Sommigen tieners hebben niets anders gekend en zijn hier geboren”, vertelt Mibura Gervais, verantwoordelijke voor het kamp.

Sinds de oprichting van het kamp is er een grote doorstroom van mensen. Sommige vluchtelingen vragen (al dan niet succesvol) asiel aan in het buitenland. Tegelijk blijven vluchtelingen toekomen uit buurland Democratische Republiek Congo.

‘Sommigen tieners hebben niets anders gekend en zijn hier geboren.’

De laatste golf dateert van december 2025 toen het geweld in het oosten van het land oplaaide doordat gewapende groep M23 de regio rond Goma innam. Het is de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties (UNHCR) die de verdeling van de gevluchte Congolezen over de verschillende opvangplaatsen coördineert.

Alles is aanwezig in het kamp: een school, gezondheidscentrum… Je kan het gerust een dorp noemen. “Die rust die hier nu heerst, die was er zeker niet altijd”, glimlacht Mibura. “Dat was een werk van lange adem en continue inzet van een heleboel sociaal werkers en vrijwilligers. Burundezen én Congolezen”, verduidelijkt hij meteen.

Spanningen

Zoals in België en in veel andere landen kent Burundi spanningen tussen de lokale bevolking en vluchtelingen, in dit geval Congolezen. Spanningen ontstaan vaak door een combinatie van enerzijds vooroordelen en gebrek aan juiste informatie en anderzijds schaarste aan huisvesting en druk op sociale voorzieningen. Politieke debatten, onzekerheid over de duur van opvang en culturele verschillen dragen verder bij aan de maatschappelijke onrust en polarisatie.

Ook verschillen in rechten en kansen tussen groepen die deel uitmaken van dezelfde samenleving kunnen een bron van spanning zijn. Waar Belgen beschermd worden door de vangnetten van de sociale zekerheid en de bijstand, gelden voor nieuwkomers vaak andere regels en rechten. In Burundi geldt dit ook voor de Congolezen die in Kinama wonen. Zij mogen het kamp verlaten, maar hebben een vergunning nodig voor langere afwezigheid. Daarnaast kunnen ze niet zomaar grond kopen of bewerken en hebben ze geen toegang tot verschillende sociale diensten.

‘Er moet bovenal eerst vertrouwen worden gecreëerd.’

“Uit ervaring weten we dat als er spanningen zijn tussen verschillende groepen, je die niet wegwerkt door de groepen verplicht rond de tafel te brengen en onmiddellijk te laten praten over dat wat hen dwarszit”, vertelt Emmanuel Ndacayisaba van Search for Common Ground, een internationale organisatie die zich toelegt op conflictoplossing en vredesopbouw.

Volgens Emmanuel moet er bovenal eerst vertrouwen worden gecreëerd. “Begrijpen dat ‘de andere’ eigenlijk niet zoveel verschilt van jou en bijvoorbeeld ook van muziek of voetbal houdt.”

Voetbal als bindmiddel

In Kinama mag dat laatste letterlijk worden genomen. Regelmatig worden er voetbalmatchen georganiseerd met gemengde teams. Kinama is bovendien het enige vluchtelingenkamp in Burundi dat deelneemt aan de lokale voetbalcompetitie. Een andere populaire activiteit waar zowel vluchtelingen als lokale bewoners naartoe komen is theater.

‘Het loopt fout als één groep gaat bepalen waar de andere nood aan heeft.’

Deze activiteiten worden in goede banen geleid door verschillende comités opgericht door Search for Common Ground. “Die kunnen alleen maar succesvol zijn als ze gemengd zijn”, benadrukt David Kisanga Mupenda, Congolees en vrijwilliger in het kamp. “Het loopt fout als één groep gaat bepalen waar de andere nood aan heeft.”

“Ik was zelf ooit een vluchteling in Tanzania”, vult de Burundese Elias aan. “Ik weet wat het is om vluchteling te zijn geweest. Vanuit die ervaring ben ik lid geworden van een comité om het samenleven tussen Congolezen en Burundezen te bevorderen.”

Actief luisteren

Deze comités krijgen de nodige begeleiding om hun werk uit te voeren. Search for Common Ground ontwikkelde een aanpak, de Common Ground Approach, die ze steeds toepast bij conflictbemiddeling. De concrete benadering en gebruikte tools worden aangepast naargelang de context en de aard van het conflict, zoals de taal, culturele gebruiken of schaal van het conflict.

Eerst en vooral is het onontbeerlijk om het conflict te begrijpen. Wat is de voorgeschiedenis? Wie is er betrokken en wat zijn hun verlangens of noden? Welke externe factoren spelen mee? Andere elementen die essentieel zijn bij conflictbemiddeling: respecteer elkaar, luister actief en maak een onderscheid tussen het probleem en de persoon. Tot slot is het belangrijk om te benadrukken dat conflict op zich geen probleem hoeft te zijn: het kan een kans bieden om een situatie te verbeteren en mensen dichter bij elkaar te brengen.

‘Er is niet veel nodig om onderliggende spanningen te laten uitmonden in geweld.’

“Eigenlijk is actief luisteren het allerbelangrijkste”, zegt vrijwilliger David. Want hoewel het op het eerste gezicht vredig lijkt in het kamp en er geen zichtbare spanningen zijn, is er niet veel nodig om onderliggende spanningen te laten uitmonden in geweld.

Hij haalt een recent voorbeeld aan. “Een tijdje geleden reed een man op een motor een Congolees kindje aan. De vader was in alle staten en reageerde erg gewelddadig. Gelukkig kon ik tussenbeide komen samen met enkele andere personen. We luisterden, gaven ruimte en tijd aan beide partijen om hun grieven op tafel te leggen. Stap voor stap kwamen we tot een uitweg waarbij beide mannen weer met elkaar wilden praten, het agressieve gedrag verdween en de aanrijder tot slot de kosten voor een medische check-up op zich nam.”

Economische drempels

Ontspanning, zoals voetbal en theater, en het luisteren naar iemands bezorgdheden dragen zeker bij, maar zowel in België als in Burundi blijkt economische participatie vaak doorslaggevend om sociale cohesie te versterken. In Gasorwe ontstaan daarom initiatieven waarbij Congolezen landbouwgrond kunnen huren van buurtbewoners om groenten of granen te verbouwen.

Lees ook

Bemiddeling in Rwanda: ‘Mensen zijn veerkrachtig’

Deze activiteiten nemen niet weg dat het hele land nog steeds met talrijke economische barrières wordt geconfronteerd en economische kansen beperkt blijven. Twee grote factoren liggen hierbij aan de basis. Enerzijds is er een gebrek aan kapitaal en is het moeilijk om toegang te krijgen tot een krediet, waardoor mensen geen inkomensgenererende activiteiten kunnen opstarten of uitbreiden. Anderzijds is er beperkte toegang tot informatie over bestaande mogelijkheden zoals jobs, opleidingen en financiering. Daardoor wordt economisch initiatief en ondernemerschap sterk afgeremd.

Naast deze economische drempels speelt ook de negatieve manier waarop vluchtelingen worden gepercipieerd in de samenleving een belangrijke rol in het fnuiken van hun economische kansen. Vooroordelen, bitse commentaren en desinformatie op sociale media werken dit verder in de hand. Migratie als thema doet de gemoederen snel hoog oplaaien. Een genuanceerd gesprek lijkt vaak onmogelijk.

‘Migratie als thema doet de gemoederen snel hoog oplaaien. Een genuanceerd gesprek lijkt vaak onmogelijk.’

“We merken dat er veel vooroordelen bestaan over vluchtelingen,” zegt kampverantwoordelijke Mibura Gervais. “Toch is het interessant om de evolutie te zien: hoe dichter bij Kinama, hoe meer mensen gewend zijn aan de aanwezigheid van Congolezen. Ze kennen hen persoonlijk. Maar hoe verder weg men zich bevindt, hoe abstracter het beeld over vluchtelingen wordt en hoe moeilijker het is om zich een realistische voorstelling te maken.”

Om lokaal die sociale cohesie te versterken en vooroordelen te doorprikken, nemen de comités samen met het bestuur van het vluchtelingenkamp allerlei initiatieven. Denk bijvoorbeeld aan bezoekdagen voor politieagenten en lokale functionarissen, of het uitnodigen van deze groepen voor activiteiten die ter plaatse worden georganiseerd.

Gelaagde identiteit

Al deze initiatieven vragen echter om middelen. Dat is ongetwijfeld herkenbaar voor sociale professionals wereldwijd. Door een tekort aan financiering worden de meeste comités bijna volledig gedragen door vrijwilligers. Toch gaat sociale cohesie niet alleen over middelen en activiteiten. Ook hoe mensen over elkaar spreken en hoe identiteiten worden benoemd en begrepen, speelt een cruciale rol.

“Ik vind het veel fijner om beschreven te worden als Congolees, in plaats van vluchteling”, zegt David hierover.  “Ik begrijp dat het voor de administratie nodig is dat er cijfers voorhanden zijn. Maar tegelijkertijd is mijn identiteit toch veel gelaagder: ik heb zo veel meer eigenschappen dan wat in het woord ‘vluchteling’ omvat zit.”