Een kunstacademie voor iedereen: ‘Magie zonder meer’

Met volle passie

In een klas oefenen een twintigtal mensen ‘Het lied van de vrede’. “Die laatste strofe mag je met volle passie zingen”, geeft dirigent Albert zijn deelnemers mee.Om de privacy van deelnemers te beschermen, gebruiken we enkel hun voornamen.

‘Wij willen er ook zijn voor nieuwkomers.’

Tussen de liederen door legt vrijwilliger Lieve de liedjesmappen op orde. Deelnemer Ruslana maakt een praatje met haar twee Oekraïense landgenoten. Ondertussen probeert Danny naar het toilet te vertrekken. Hij werd een hele tijd geleden getroffen door de ziekte van Parkinson, dus dat gaat moeilijk. Esmeralda uit Congo staat meteen recht en helpt hem naar de rollator, rustig en zonder veel woorden.

Academie voor iedereen

“De voorbije jaren is de bevolkingssamenstelling in Geraardsbergen sterk veranderd”, vertelt Marc Van den Borre me. Marc is directeur van de Kunstacademie. “Net zoals in de rest van de Denderstreek zijn er veel mensen met een andere etnisch-culturele achtergrond bijgekomen. Op zich hebben wij met onze vijfhonderd volwassen leerlingen een meer dan voldoende groot publiek, maar wij willen er ook zijn voor nieuwkomers. Toen we erover nadachten hoe we hen konden bereiken, concludeerden we al snel dat wij daar niet de kennis voor in huis hadden. Daarom zijn we hulp gaan zoeken bij de professionals van SAAMO Oost-Vlaanderen. Zij hebben hun expertise rond het werken met kwetsbare groepen hier in de praktijk gebracht.”

Een academie dreigt al snel een plek te worden die enkel toegankelijk is voor de witte middenklasse. De Franse socioloog Pierre Bourdieu noemde dat ‘cultureel kapitaal’. Daarmee bedoelde hij niet alleen kennis over kunst of muziek, maar ook dat je weet hoe het hier werkt, welke woorden je gebruikt, hoe je je gedraagt … Wie dat van thuis uit meekreeg, stapt met het grootste gemak een academie binnen. Voor anderen blijft de drempel zichtbaar. De gangen, de lokalen, de toon: het lijkt allemaal niet voor hen bedoeld.

Buiten de klassieke vijvers vissen

“Met het Sociaal Artistiek Project dat we hier sinds 2021 uitbouwen, willen we daar iets aan doen”, vertelt Katelijne De Winter, beleidsmedewerker van SAAMO. “Iedereen moet zich hier welkom voelen: nieuwkomers, maar ook mensen in armoede of met een psychische kwetsbaarheid. Daarom werken we niet alleen financiële drempels weg, maar helpen we ook mee om de communicatie en het aanbod van de Kunstacademie toegankelijk te maken voor mensen in een kwetsbare positie. Aangezien de academie open stond voor echt structurele aanpassingen aan hun werking, waren wij onmiddellijk enthousiast om met hen samen te werken.”

‘De onderwijsopbouwwerker is de spin in het web.’

“De onderwijsopbouwwerker is de spin in het web. Naast het verder ontwikkelen van het model houdt die een korte lijn met de directeur, werft de vrijwilligers en werkt outreachend bij partnerorganisaties om nieuwe deelnemers te vinden.” Dat is volgens Katelijne De Winter ook nodig: “Ook al kennen medewerkers van het OCMW of de gemeentelijke dienst Integratie ons project, dat betekent niet dat mensen automatisch worden doorverwezen. Bovendien willen we ook buiten de klassieke vijvers vissen. Om mensen warm te maken, klopt de onderwijsopbouwwerker ook aan bij bijvoorbeeld het volwassenenonderwijs of de voedselherverdeelwinkel.”

Liefde voor kunsten

Wie instapt in het project, kan drie jaar deelnemen aan het koor of aan de opleidingen Woord of Beeld. Daarna is het de bedoeling dat ze doorstromen naar het reguliere aanbod van de Kunstacademie. Die doorstroming is voor Marc belangrijk: “Wij zijn en blijven een onderwijsinstelling die subsidies krijgt om mensen academisch te vormen. Daarvoor hebben wij opgeleide, professionele leerkrachten die hun kennis en vaardigheden aan hun leerlingen doorgeven. We evalueren dus ook bij de deelnemers aan dit project of ze klaar zijn om door te stromen. Is dat niet het geval, dan hoop ik dat we hen voldoende liefde voor de kunsten hebben meegegeven zodat ze elders op een meer vrijblijvende plek nog blijven zingen, tekenen of acteren.”

Die onderwijslogica schuurt soms met de sociaalwerklogica. Het project beweegt zich voortdurend in dit spanningsveld. Volgens Katelijne geen gemakkelijke evenwichtsoefening, al komt het project aan beide logica’s tegemoet: “Wat we hier doen, is mensen tijd geven. Tijd om te ervaren waar hun mogelijkheden en talenten liggen. Zo stellen we hen in staat het zelfvertrouwen op te bouwen om in een academie mee te draaien. Dat is bijzonder in een tijd waarin alles steeds sneller, efficiënter en rendabeler moet. Wij tonen dat het anders kan. Daarom is onze evaluatie geen hard, allesbepalend examen. En ja, na drie jaar blijkt de stap voor sommige mensen nog steeds te groot. Maar dan zoeken we samen naar een alternatief dat wel past.”

Vrijwilligers

Vaak blijven ze in de schaduw staan: de verschillende vrijwilligers die mee hun schouders zetten onder dit sociaal-artistieke project. Toch zijn ze cruciaal, voor kleine en grote dingen. Magda bijvoorbeeld, die me meteen een warm welkom geeft. Elke maandag zorgt ze voor de maaltijd die de deelnemers voor de les aangeboden krijgen via wijkcentrum De Poort.

Terwijl Magda me vertelt dat ze dit nu al enkele jaren doet, schotelt ze me een boterham en kom soep voor. “Na het overlijden van mijn man zat ik veel alleen. Ik moest op zoek naar een bezigheid. Nu ben ik blij dat ik hiervoor gekozen heb. Ik leer hier veel. Vroeger dacht ik dat ik het allemaal wel wist, maar door mensen tegen te komen die minder geluk hebben in het leven, oordeel ik minder.”

‘Door mensen tegen te komen die minder geluk hebben in het leven, oordeel ik minder.’

Verderop maken Lieve en Regine, de vrijwilligers die voor de sociale begeleiding instaan een praatje met de deelnemers die langzaam binnenwaaien. Ze vragen naar de kinderen of bekommeren zich om hun gezondheid. Lieve, Evelien en Regine kennen duidelijk veel mensen en diensten in Geraardsbergen. Als er iets aan de hand is met een van de cursisten, aarzelen ze niet om hun netwerk in te schakelen.

Vlak voor het begin van de lessen, merken ze dat een van de deelnemers nu al voor de derde week op rij niet komt opdagen. Ze spreken af dat Regine haar straks even zal opbellen om te horen of alles in orde is. “Die aanklampende houding zorgt ervoor dat mensen blijven komen”, vertelt Katelijne, “Het zou niet de eerste keer zijn dat iemand wil afhaken, maar na een bemoedigend woordje van één van onze sociale begeleiders toch volhoudt.”

Er even tussenuit

Terwijl ik geniet van de lekkere soep, komt een vrouw tegenover me zitten. Ze hangt haar elegante mantel over de rugleuning van de stoel en herschikt haar hoofddoek die door de wind wat scheef was gewaaid. Khadija vertelt dat ze al zestien jaar in Geraardsbergen woont, maar dat dit pas haar eerste jaar in de Kunstacademie is.

“Ik volg Woord. Dat is spannend want op toneel moet je voor een publiek spreken. In het Nederlands, terwijl mijn moedertaal Arabisch is. Gelukkig heeft Charlotte, onze lerares, daar veel begrip voor. Er zijn trouwens veel mensen met verschillende moedertalen in de klas: Marokkaans, Braziliaans, Portugees, Armeens… Heel de wereld zit hier samen. Het Nederlands is wat we delen. Door hier veel te praten, durf ik nu in de stad mensen aan te spreken. Het geeft me veel kracht en vertrouwen.”

Lees ook

Mentaal welzijn in het museum: ‘Ik was content dat ook andere mensen in de shit zaten’

In Marokko haalde Khadija een bachelordiploma in de Economie. Toch is ze daar niet mee aan de slag. “Ik heb drie kinderen een zoon van acht, en één van twaalf, die net in het middelbaar is gestart. Dat was even spannend, maar tot nu gaat alles goed. Dat kan ik jammer genoeg niet zeggen over mijn dochter: zij is bijna zestien en kampt met een zware vorm van autisme. Ze heeft veel zorg nodig, maar we vinden nergens een plaats voor haar. Al jaren staan we op een wachtlijst. Daarom blijf ik thuis voor haar. Dat is heel zwaar. Deze drie uurtjes Woord zijn het enige moment dat ik er even tussenuit ben. Eigenlijk zorgt dit ervoor dat ik het blijf volhouden.”

Gezond verstand

Khadija vertrekt naar haar les. Ze heeft van haar leerkracht een opdracht gekregen en ik mag erbij zijn. Ik kijk geboeid naar acteur Khadija die ontwaakt uit een coma. Haar collega Ange speelt een Congolese verpleegster die haar vertelt wat er is gebeurd: “Je ontdekte dat je man andere vrouwen had en je viel flauw”, improviseert Ange. Eerst lachen de medecursisten, maar achteraf ontstaat een discussie over de prestatie en betekenis van deze scene.

Acht verschillende mensen met elk een andere achtergrond die samen lachen, discussiëren en aan iets werken. Al roepen sommige luide stemmen dat goed samenleven in diversiteit niet kan, in dit klasje gebeurt het gewoon.

‘Al roepen sommige luide stemmen dat goed samenleven in diversiteit niet kan, in dit klasje gebeurt het gewoon.’

Wanneer ik Marc even later vraag naar de politiserende component van het Sociaal Artistiek Project, haalt hij zijn schouders op. “Het project werkt omdat we elke dag met gezond verstand en pragmatisme omgaan met grote maatschappelijke vraagstukken. Dat is niet altijd makkelijk. Soms is er conflict. Dat is ook logisch, verschil kan je uit evenwicht brengen. De vraag is hoe je ermee omgaat.”

“Het klinkt misschien vreemd, maar ik heb veel geleerd tijdens een toonmoment van dit project. Een groep Congolese dames bracht daar hun versie van ‘Dancing Queen’. Het was het liedje van ABBA, maar met hun eigen Afrikaanse ritmes. Achteraf vroeg ik me af: wat willen we eigenlijk? Willen we alle mensen omvormen tot ideale Belgen? Of willen we hier ruimte creëren zodat iedereen binnen een gedeeld kader, gewoon zichzelf kan zijn?”

Minder voorspelbare opdracht

Als directeur is Marc de drijvende kracht achter het project: “Maar ik ben niets zonder mijn ploeg ambitieuze leerkrachten. Voor hen is dit niet altijd evident. De leerstof beheersen ze tot in de puntjes, sommigen geven al dertig jaar les. Moeilijker is die andere, minder voorspelbare opdracht: lesgeven aan mensen met een totaal andere achtergrond. Dat is nieuw voor hen.”

“Gelukkig konden we daarbij rekenen op de ondersteuning van SAAMO. Toch moesten we samen bekijken welke leerkrachten het meest geschikt waren om les te geven binnen dit project. Ik dacht meteen aan Charlotte, maar ook aan Jimmy, die Beeld geeft. Jimmy heeft een eindeloos geduld. ‘Het komt in orde’, zegt hij altijd. En het komt ook altijd in orde. Mijn leerkrachten zijn mensen met magie.”

‘Mijn leerkrachten zijn mensen met magie.’

Even later sta ik in de les Beeld en blijkt dat Marc geen woord overdreven heeft. Jimmy geeft een jongedame, gekleed in een klassiek Turks tenue, instructies. Asiye is nog maar enkele weken in België en spreekt geen Nederlands. Tussen hen hangt een mok aan een touwtje. Op tafel ligt Jimmy’s smartphone.

Jimmy vraagt Asiye om de mok te tekenen. “We leren vandaag hoe je ellipsen en cilindrische volumes in perspectief opbouwt”, zegt hij zacht, half tegen haar, half tegen zijn telefoon. “Kijk dus niet alleen naar de buitenlijn, maar construeer eerst de vorm alsof hij in de ruimte voor je staat.” Ik snap geen woord van wat Jimmy net gezegd heeft, maar via Google Translate, klinkt even later de Turkse vertaling uit de smartphone. Asiye knikt, neemt haar potlood en een paar minuten later, staat er een perfect getekende mok op haar blad. Magie zonder meer.

Copypasten

Na dit alles gezien te hebben, zou je elke kunstacademie zo’n sociaal-artistiek project toewensen. Marc blijft echter genuanceerd. “Dit project is geen doel op zich, maar een middel. We hebben hier veel te danken aan de investeringen van het stadsbestuur, dat erkent dat Geraardsbergen voor een uitdaging staat die zij wil aangaan. Maar dat is natuurlijk niet overal het geval.  Daarom wil ik niet het beeld scheppen dat je dit model zomaar naar andere plaatsen kan copy-pasten. Zo eenvoudig is dat niet.”

‘Na dit alles gezien te hebben, zou je elke kunstacademie zo’n sociaal artistiek project toewensen.’

“Met SAAMO hebben wij een model ontwikkeld dat er mee voor zorgt dat de gelijke onderwijskansen en het recht op culturele ontplooiing van mensen gerealiseerd kan worden, vandaag in Geraardsbergen maar straks misschien ook elders”, knikt Katelijne.

“Het project dient als inspiratie voor andere academies en sociale organisaties”, vertelt ze. “Maar een uitrol is niet vanzelfsprekend. Daar is ondersteuning van de Vlaamse overheid voor nodig. Ik zie daar heel wat kansen liggen, bijvoorbeeld door voldoende regelluwe ruimte in te bouwen voor een inclusiever deeltijds kunstonderwijs.”

“Als ik de voorbije vier jaar hier iets bevestigd gezien heb, dan is het wel mijn overtuiging dat kunst en cultuur geen luxeproducten zijn. Ook voor mensen in een kwetsbare positie is je creatief kunnen voeden, ontwikkelen en ontplooien een recht en een basisbehoefte.”