Levendige plek
De deur van het OverKop-huis in Gent staat open. Achteraan klinkt gelach. Het is vrijdagvoormiddag. Het huis is officieel gesloten, maar speciaal voor ons verzamelde coördinator Jannes Vanmelle een paar jongeren en partner-hulpverleners die met ons willen praten. “Koffie?”, vraagt hij terwijl hij naar de keuken wandelt. Het historische pand telt verschillende verdiepingen en ruimtes. “We wilden geen aftands gebouw. Jongeren moeten voelen dat ze het waard zijn om in een mooi huis tot rust te komen.”
In de ‘woonkamer’ staan enkele zetels, tafels en een biljarttafel. De ruimte doet wat denken aan een rommelige studentenkamer, maar dan één met een gezellige sfeer. Door de ramen kijken we uit op een tuin waar het rumoer van de stad verstomt. Een vuurkorf staat er klaar voor avonden waarop de jongeren blijven hangen. En achterin de tuin is er een creatieve hub, waar ze kunnen experimenteren of samen jammen.
‘Het kan druk zijn, maar net die drukte brengt leven.’
“Vandaag ziet het er wat anders uit dan op een gewone namiddag”, glimlacht Jannes. “Normaal hangt hier een levendige dynamiek. Per dag zijn we met vijf mensen – drie collega’s en twee vrijwilligers – om alles in goede banen te leiden. Op een gemiddelde namiddag lopen hier dertig tot veertig jongeren rond. Dat kan druk zijn, maar net die drukte brengt leven. Jongeren leren elkaar kennen en ontmoeten mensen die ze anders nooit zouden tegenkomen.”
Hulpverlener Gertjan De Waele vult aan: “Op piekmomenten zijn hier tot zestig jongeren. Dat is veel. We streven naar een balans: liever iets minder jongeren dan té veel, zodat iedereen zich hier op zijn gemak voelt.”
Het OverKop-huis is een veilige plek voor jongeren van 12 tot en met 25 jaar die worstelen met alles van dagelijkse frustraties tot ernstige problemen. Sinds de eerste huizen in 2016 dankzij Rode Neuzendag openden in Gent, Genk, Tienen, Mechelen en Oostende, groeide het netwerk tot 69 huizen in Vlaanderen. Centraal staat één principe: OverKop werkt samen met jongeren. Zij bepalen hoe ze ondersteund worden en welke activiteiten bij hen passen.
Gewoon zichzelf zijn
Malinka (25), een vaste bezoekster, herinnert zich haar eerste dag nog. “Ik ben hier in 2020 voor het eerst terechtgekomen via het Mobiel Crisis Team vanuit het Psychiatrisch Centrum Gent-Sleidinge”, vertelt ze. “Gelukkig kwam er iemand met me mee, want alleen binnenstappen is toch niet evident, zelfs al staat de deur hier letterlijk open voor iedereen. Er zitten soms veel jongeren binnen en er gebeuren allerlei activiteiten tegelijk. Dat kan wat overweldigend zijn als je niet weet waar je terechtkomt.”
‘Wat me meteen opviel, was dat ik hier niets moest. Ik mocht gewoon zijn.’
Ook Dara (25) bevestigt hoe groot die drempel kan zijn. “Ik zat in een burn-out en was suïcidaal. Het Mobiel Crisis Team dat de huisarts naar mij thuis had gestuurd, stelde voor om hier eens te komen kijken. Wat me meteen opviel, was dat ik hier niets moest. Ik mocht gewoon zijn. Ik was weg van thuis, ik zat in een veilige omgeving, en dat was wat ik nodig had.”
De eerste weken waren wel wennen. “De prikkels, de drukte… dat kon heftig zijn. Maar er is altijd wel een hulpverlener die doorheeft dat je nieuw bent. Ze leiden je rond, tonen je de rustige ruimtes. Nu kom ik toe, pak ik een koffie en kies ik zelf of ik mensen opzoek of in de rustruimte ga zitten. Niemand die daar moeilijk over doet.”
Dara, Malinka, Gertjan, Baziel, Julie en Jannes in de tuin van het OverKop-huis.
© ID / Josefien Tondeleir
Geen dossiers
Baziel (22) vertelt hoe belangrijk die veilige plek voor hem werd. “Toen ik hier in 2023 terechtkwam, woonde ik op straat. Via het JAC heb ik OverKop leren kennen. Overdag kon ik hier binnen, ’s nachts sliep ik in de nachtopvang. OverKop gaf mij rust, een plek waar ik niet moest vechten voor ademruimte.”
‘Vertrouwen is de basis.’
Privacy is een basiswaarde in dit huis. Jannes: “We houden geen dossiers, geen notities bij over wat jongeren vertellen. Wat iemand met mij deelt, blijft tussen ons. Alleen wanneer een jongere een moeilijke dag heeft en dat de sfeer kan beïnvloeden, delen we dat met het team. Niet wat iemand vertelt, maar enkel dat we extra zorgzaam moeten zijn. Dat vertrouwen is de basis van alles wat mogelijk is in OverKop.”
Jongerenparticipatie
Deze informele aanpak, waar jongeren worden gezien als individuen met hun eigen behoeften, vormt de kern van de OverKop-werkwijze. In plaats van top-down-hulp op te leggen, wordt gekeken naar wat de jongeren zelf willen en nodig hebben.
Bij OverKop zijn jongeren deel van de werking. “We geven hen letterlijk een stem in onze werking: ze bepalen mee de activiteiten en bepalen de regels in dit huis”, benadrukt Jannes.
‘In plaats van top-down-hulp op te leggen, wordt gekeken naar wat de jongeren zelf willen en nodig hebben.’
De BAM-vergaderingen (Bedenken-Aanpakken-Meewerken) zijn een voorbeeld: de jongeren geven feedback op hoe het loopt bij OverKop, of werken zelf nieuwe ideeën uit. Zo bouwen ze samen met de collega’s mee aan OverKop.
“Die werkwijze heeft bijvoorbeeld gezorgd voor genderneutrale toiletten en aangepaste openingsuren”, zegt Jannes. “Zo doen we ook ‘Discovery-days’, waarop we een namiddag rond een bepaald thema werken met diverse partners en met verschillende vormen zoals een workshop, interactie of beweging. De jongeren kiezen die thema’s vaak zelf.”
Onverwachte vriendschappen
De jongeren die OverKop bezoeken zijn divers. Hulpverlener Gertjan: “Alle kleuren van de regenboog, van hetero tot queer, van mensen met problemen thuis tot jongeren die op straat leven, mensen met dyslexie en mensen met een master.”
Malinka ervaart dat ook zo: “Iedereen heeft zijn of haar eigen reden om hier te zijn. Net dat verbindt ons. Of je nu een grote rugzak hebt of niet, iedereen heeft wel deugd van een plek waar je jezelf kan zijn.”
‘Er ontstaan vriendschappen die anders niet zouden bestaan.’
Zo ontstaan er vriendschappen die misschien anders niet zouden bestaan. Baziel en Dara lachen: “Soms zie ik mensen babbelen, die buiten OverKop nooit vrienden zouden geworden zijn”, zegt hij. “Dat is bij ons zeker het geval”, vult Dara aan. “Wij zouden elkaar nooit ontmoet hebben, mochten we niet in het OverKop-huis komen.”
Dara merkt op dat vrienden buiten OverKop vaak niet kunnen begrijpen met welke problematiek ze kampt: “Mijn vriendinnen weten niet altijd hoe ik me voel, hoewel ze het goed bedoelen. Ze willen er wel voor mij zijn, maar dat kan niet op dezelfde manier als de mensen die ik hier ontmoet.”
Baziel: “Toen ik hier terechtkwam, woonde ik op straat. Overdag kon ik hier binnen, ’s nachts sliep ik in de nachtopvang. OverKop gaf mij rust, een plek waar ik niet moest vechten voor ademruimte.”
© ID / Josefien Tondeleir
Vertellen over hun eigen dag
Malinka voegt toe hoe belangrijk de menselijke benadering is: “Ik vind dat de medewerkers altijd zichzelf zijn en ook veel teruggeven van hun eigen leven of dag. Wanneer je naar een psycholoog gaat voor een gesprek, heb je vaak het gevoel dat die ‘boven’ jou staat. Dat gevoel heb je hier niet. Ik weet zelfs de achtergrond van veel hulpverleners niet. En ik ben blij dat onze stem gehoord wordt. Dat ik een stem kreeg in dit interview bijvoorbeeld (glimlacht).”
‘De hulpverleners vertellen ook over zichzelf.’
“Als jongere vertel je over jezelf, maar de hulpverleners vertellen ook over zichzelf”, pikt Dara in. “Ze vertellen over hun goede en slechte momenten. Het duurt wel even voor je je op je gemak voelt, maar bij mij ging dat redelijk snel, net omdat niemand je verplicht iets te doen. Als je de hele namiddag op je gsm wil kijken, is dat oké.”
Samenwerking met partners
Wat opvalt bij OverKop Gent, is hoe jeugdwerk en hulpverlening al sinds het begin onder één dak samenwerken. Het huis werkt met een groep partners, waarvan sommige zelfs een plek in het gebouw hebben. Het gaat onder meer om een netwerk van CLB’s, een centrum voor geestelijke gezondheidszorg, UZ Gent Kinderpsychiatrie, vzw aPart, JES vzw en Fiola vzw.
Jannes: “Elke medewerker is verbonden aan een partnerorganisatie. Zo brengt iedereen een eigen expertise binnen. Door laagdrempelig aanwezig te zijn, kunnen we die expertise op een andere manier naar de jongeren overbrengen.”
‘Vertrouwen opbouwen kan alleen door aanwezig te zijn.’
Julie Dewanckele van Fiola vzw vertelt hoe partnerorganisaties via OverKop bepaalde jongeren bereiken die ze anders niet kunnen bereiken. Haar organisatie biedt bijvoorbeeld ondersteuning aan mensen met een beperking, of een vermoeden van een beperking.
“Vertrouwen opbouwen kan alleen door aanwezig te zijn”, zegt Julie. “Door hier rond te lopen, vang ik signalen op en kan ik indien gewenst ondersteuning bieden bij wonen, administratie, vrije tijd en school. Zo verlagen we de drempel maximaal. Wanneer iemand bij Fiola komt aankloppen, moeten ze zich eerst officieel registreren. Hier is dat niet het geval.”
Hulpverleners Gertjan, Jannes en Julie. “Iedereen brengt een eigen expertise binnen.”
© ID / Josefien Tondeleir
Integratie met het JAC
Ook hulpverlener Gertjan is eigenlijk in dienst bij het JAC, het jongerenaanbod van de CAW’s. Al jaren werkt hij in dit pand. Waar minister Caroline Gennez in haar beleidsnota een nauwe integratie tussen de JAC’s en OverKop aankondigde, gebeurt dat in Gent al sinds de start. “Sinds 2016 zitten we op de eerste verdieping. Vier dagen per week ben ik daar, één namiddag per week in OverKop. Dan wandel ik rond, praat ik met jongeren en ben ik beschikbaar, zonder verplichting. Vaak zien jongeren me eerder als een grote broer dan als een hulpverlener.”
De bedoeling is niet om jongeren naar het JAC te leiden, maar om de expertise van het JAC naar hen te brengen. “Wil iemand gewoon chillen met een hoofdtelefoon? Prima. Wil iemand praten, dan luisteren we, soms beneden, soms in een rustige ruimte boven. Wij volgen de jongere, niet omgekeerd.”
‘Vaak zien jongeren me eerder als een grote broer dan als een hulpverlener.’
Die samenwerking met het JAC vormt een stevige pijler van OverKop Gent. “Ik ben aanwezig én aanspreekbaar”, zegt Gertjan. “Dat verlaagt de drempel. Soms komt een jongere eerst bij het JAC en later bij OverKop, soms andersom. En als gespecialiseerde hulp nodig is, verwijzen we door.”
Ook vrijwilligers zijn cruciaal in de werking van OverKop. “Ze zijn niet alleen extra handen, maar ook bruggenbouwers tussen jongeren en professionele begeleiding. Vanuit hun eigen ervaringen of door hun luisterend oor stellen ze jongeren mee op hun gemak”, meent Jannes.
Dara: “Wat me meteen opviel, was dat ik hier niets moest. Ik mocht gewoon zijn. Ik was weg van thuis, ik zat in een veilige omgeving, en dat was wat ik nodig had.”
© ID / Josefien Tondeleir
Verbeterpunten
Zoals elke organisatie kent ook OverKop uitdagingen. “Het kan hier soms te druk of chaotisch zijn”, vertelt Jannes. “Jongeren lopen door de gangen en praten luid, en dat mag soms wat rustiger. Ook de samenwerking met partnerorganisaties is niet altijd eenvoudig: agenda’s matchen is soms een puzzel, en psychologen of jeugdwerkers moeten hun ritme aanpassen.”
Julie vult aan vanuit haar perspectief: “Voor jongeren met een beperking of voor rolstoelgebruikers is dit pand nog niet optimaal. Iedereen is welkom, maar de praktische toegankelijkheid kan zeker beter. Daar moeten we nog stappen in zetten.”
‘Agenda’s matchen is soms een puzzel, en psychologen of jeugdwerkers moeten hun ritme aanpassen.’
Ook de jongeren merken dit. “Als de deur nog dicht is, staan we soms met een hele groep buiten te wachten”, vertelt Malinka. “Dat kan vervelend of zelfs stigmatiserend voelen. Want zo zijn we wel heel zichtbaar en ziet ‘iedereen’ dat we naar OverKop komen…”
Jannes benadrukt waarom die grens nodig is: “We houden ons aan vaste openingsuren om structuur te bieden. Als de deuren altijd open waren, zouden sommige jongeren hier de hele dag blijven hangen. Bovendien willen we hen laten ontdekken dat er in de stad ook andere initiatieven en plekken zijn waar ze terechtkunnen.”
Succesverhalen
OverKop is niet alleen een plek waar jongeren terechtkunnen in moeilijke momenten; het is soms ook een springplank naar iets nieuws. Baziel is daar een voorbeeld van. Via OverKop rolde hij door naar Corridor, een urban sport- en ontmoetingsplek in Gentbrugge waar jongeren zich kunnen uitleven. “Ik ben daar nu vrijwilliger, maar eigenlijk is alles hier begonnen”, vertelt hij. “OverKop heeft me geholpen mijn leven weer op de rails te krijgen en een plek te vinden waar ik mezelf mag zijn. Via het JAC en Fiola vzw heb ik recent een woning gevonden. Dit huis betekent heel veel voor mij.”
Ook Malinka voelt hoeveel OverKop voor haar heeft betekend. “Toen ik hier in 2020 voor het eerst binnenkwam, was ik heel introvert en zat ik diep”, vertelt ze. “Door te praten met een CLB-begeleidster die hier een namiddag aanwezig was, heb ik uiteindelijk de stap gezet naar een opname voor mijn mentale problemen. Anders had ik misschien nooit naar het CLB geluisterd. Die opname heeft me enorm geholpen. Nu kom ik hier nog altijd met mijn dagelijkse zorgen, ik voel me hier veilig, en ik heb zelfs een van mijn beste vrienden aan OverKop overgehouden.”
En wat als je 25 bent?
OverKop is er voor jongeren van 12 tot en met 25. “Wanneer een jongere de grensleeftijd bereikt, werken we toe naar een mooie afronding. Door goed na te denken over de volgende stap, kan het afronden van de tijd in OverKop soms ook een positieve mijlpaal worden”, zegt Jannes. “Omdat we echt met jongeren in de transitieleeftijd willen werken, is het bewaken van de leeftijdsgrenzen voor ons belangrijk. Een twaalfjarige moet zich hier ten slotte ook veilig kunnen voelen.”
“Maar wie dat wil, kan later ook terugkomen als vrijwilliger. Iets wat ik absoluut wil doen of ja misschien …”, lacht Malinka, die volgend jaar 26 wordt.
Reacties