‘Wantrouwen tegenover zwangere personen schept gevaarlijk precedent’

Van bescherming naar wantrouwen 

De plannen van Vlaams minister van Welzijn Caroline Gennez (Vooruit) om ondertoezichtstelling van zwangere personen mogelijk te maken wanneer er sprake is van gevaar, lijken op het eerste gezicht goedbedoeld. Niemand wil immers dat baby’s in onveilige omstandigheden ter wereld komen of schade oplopen tijdens de zwangerschap.  

Het concept van verplichte hulpverlening – en, in extreme gevallen, tijdelijke uithuisplaatsing van kinderen na de geboorte, is niet nieuw. Wat wel nieuw is, is dat de reikwijdte van deze maatregelen nu wordt uitgebreid naar de periode voor de geboorte. De nadruk van de Vlaamse regering ligt daarbij vooral op het beperken van de risico’s bij middelengebruik tijdens de zwangerschap. Maar ook andere risicofactoren vallen onder het plan, zoals psychische of psychiatrische problemen bij aanstaande ouders en intrafamiliaal geweld.  

‘De term ‘ongeboren kind’ is niet neutraal en ondermijnt de kwetsbare rechten rond abortus.’  

Achter de belofte van bescherming schuilt een zorgwekkende verschuiving: de zwangere persoon wordt niet langer uit vertrouwen, maar vanuit wantrouwen benaderd. Ook de gekozen terminologie, ‘ongeboren kind’, is niet neutraal. Ze wekt de indruk dat we een foetus of embryo als kind moeten zien, wat de toch al kwetsbare rechten rond abortus verder kan ondermijnen. Wat als beschermingsmaatregel voor het kind wordt gepresenteerd, dreigt in de praktijk de rechten en autonomie van zwangere personen aan te tasten, en zo een gevaarlijk precedent te scheppen. 

Een nieuw soort toezicht 

Volgens het hervormingsplan zouden zorgverleners binnenkort melding kunnen maken van verontrustende situaties nog voor de geboorte. Gaat de aanstaande ouder niet op de hulp in? Dan kan de jeugdrechter beslissen om alsnog in te grijpen. Hiervoor wordt het Decreet Integrale Jeugdhulp uitgebreid naar ongeboren kinderen en aanstaande ouders.  

‘Elke tussenkomst grijpt rechtstreeks in op de lichamelijke en psychische integriteit van de zwangere persoon.’ 

Maar wie wordt bij deze maatregel beschermd? Juridisch gezien is het ongeboren kind geen rechtspersoon. Elke tussenkomst grijpt dus rechtstreeks in op de lichamelijke en psychische integriteit van de zwangere persoon, en staat op gespannen voet met rechten van alle aanstaande ouders. Dat is niet zomaar een nuance: artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens waarborgt het recht op privé- en gezinsleven, ook voor zwangere en kwetsbare personen. 

Een contraproductieve maatregel 

Het voorstel vertrekt vanuit een terechte bezorgdheid: sommige kinderen groeien op in precaire omstandigheden. Maar lost deze maatregel iets op? Integendeel: beleid dat inzet op controle in plaats van vertrouwen, werkt averechts. Het reële risico is dat zwangere personen in kwetsbare situaties uiteindelijk alle hulpverlening – waaronder ook prenatale zorg – zullen mijden, uit angst voor inmenging of sancties. Zo verdwijnen zij, en dus ook hun ongeboren kinderen, juist uit het zicht van de zorg.  

‘Gedwongen behandeling kan juist schadelijk zijn voor de gezondheid.’ 

Daarnaast wijst Charlotte Termonia De Mulder, doctoraatsonderzoeker aan de rechtenfaculteit van Universiteit Antwerpen, op een extra paradox: de immense stress die een gedwongen behandeling veroorzaakt, kan juist schadelijk zijn voor de gezondheid van de foetus of het embryo. Bovendien zullen maar weinig artsen bereid zijn een gynaecologisch onderzoek uit te voeren tegen de wil van de patiënt in.

Alternatief voorstel 

Wat aanstaande ouders in kwetsbare situaties echt nodig hebben, is geen jeugdrechter aan hun bed, maar tijdige en laagdrempelige zorg. In dat opzicht sluit ik me volledig aan bij het advies van de Vrouwenraad: de focus moet verschuiven van controle naar structurele investeringen.  

‘De focus moet verschuiven van controle naar structurele investeringen.’ 

Dat betekent concreet inzetten op gespecialiseerde opvangplaatsen, meertalige geestelijke gezondheidszorg, continuïteit tussen Centrum Integrale Gezinszorg (CIG’s), Centrum Kind en Gezin (CKG’s) en drughulpverlening.  

Zulke investeringen vergen middelen, maar dat geldt minstens evenzeer voor het opzetten van een hele juridische en gerechtelijke structuur rond prenatale ondertoezichtstelling, die bovendien nieuwe administratieve en logistieke uitdagingen met zich meebrengt.  Het argument dat we daar de middelen niet voor hebben, snijdt dus geen hout. 

Hellend vlak 

België mag niet blind zijn voor het hellend vlak dat ontstaat als dit voorstel uitgevoerd wordt. Hoewel het recht op abortus hier niet ter discussie staat, creëert een decretaal kader dat het ongeboren leven juridisch als kind erkent een gevaarlijke verschuiving.  Zodra de belangen van de foetus formeel worden losgekoppeld van die van de zwangere persoon, dreigt diens autonomie en lichaam ondergeschikt te worden gemaakt aan “potentieel leven”. 

Wie denkt dat dit doemscenario ver van de realiteit staat, moet naar het buitenland kijken. In het Verenigd Koninkrijk steeg in de afgelopen drie jaar het aantal arrestaties en vervolgingen van vrouwen voor het zogenaamd onwettig beëindigen van een zwangerschap. Personen die een vroeggeboorte of doodgeboorte hebben meegemaakt, worden daar steeds vaker met argwaan bekeken en door de politie onderzocht.  

‘Echte bescherming begint niet met controle, maar met vertrouwen.’ 

In Alabama in de Verenigde staten worden ingevroren embryo’s in een IVF-traject sinds 2024 door het Hooggerechtshof van de staat als kinderen erkend, waardoor het vernietigen ervan mogelijks juridische gevolgen kan hebben. De uitspraak van het Hooggerechtshof leidde tot een tijdelijke stopzetting van IVF-behandelingen in meerdere klinieken.  

Lees ook

Pril ouderschap: ‘Waarom kwetsbare moeders meer aandacht verdienen’

Echte bescherming begint niet met controle, maar met vertrouwen. Wie kinderen wil beschermen, moet dus investeren in structurele armoedebestrijding, geestelijke gezondheidszorg en inclusieve perinatale ondersteuning. Niet in een juridische logica die zwangere personen criminaliseert nog voor hun kind geboren is. Bescherming zonder respect voor rechten is geen bescherming, maar beheersing.