Laatste vangnet
Half december stuurde minister van Maatschapelijke Integratie Anneleen van Bossuyt een omzendbrief die toelaat het leefloon te weigeren of niet toe te kennen bij agressie. Hoewel het leefloon vandaag al aan voorwaarden is gekoppeld, betekent deze omzendbrief een verruiming van de mogelijkheden om te sanctioneren. Zo wordt het laatste vangnet voor de meest kwetsbare mensen in onze samenleving steeds voorwaardelijker. Die evolutie raakt niet enkel het beleid, maar ook hoe wij naar mensen en naar ons eigen werk kijken.
‘Wie bij het OCMW aanklopt, is meestal al lang aan het vechten.’
Als maatschappelijk werker in het OCMW zie ik elke dag wat bestaansonzekerheid met mensen doet. Wie bij het OCMW aanklopt, is meestal al lang aan het vechten. Tegen schulden, lichaam of geest, tegen systemen die ingewikkeld en moeilijk te bereiken zijn, tegen wachtlijsten, een wooncrisis, bureaucratie en ga zo maar door. Het leefloon is voor hen geen comfort, maar een laatste redmiddel. Net genoeg om niet volledig kopje-onder te gaan.
Daarom schuurt het dat dit recht nu wordt ingezet als manier om te sanctioneren. Recht op steun wordt afhankelijk van gedrag, alsof mensen alleen welkom zijn zolang ze beheerst en stil blijven. Wie armoede kent, weet hoe onrealistisch die verwachting soms is. Stress maakt luid. Onmacht maakt boos.
Agressie is een signaal
Voor alle duidelijkheid: agressie tegenover hulpverleners is niet oké. Ook wij hebben recht op veiligheid. Maar in de praktijk zie ik dat agressie zelden het echte probleem is. Het is een signaal, soms zelfs een noodkreet.
Ik zie mensen die hun emoties niet kunnen reguleren, die geen woorden vinden voor wat er in hen leeft. Mensen die telkens opnieuw hun verhaal moeten doen en toch het gevoel hebben niet gehoord te worden. Mensen die kampen met een psychische problematiek. Bepaald gedrag vraagt begrenzing, ja. Maar het vraagt in de eerste plaats vooral nabijheid en begeleiding.
Wanneer we reageren met het afnemen van een leefloon of het niet toekennen ervan, nemen we precies datgene weg wat iemand nodig heeft om te kunnen kalmeren: stabiliteit.
Wat een tragedie ons had kunnen leren
De moord op de Gentse maatschappelijk werker in augustus 2025 heeft diepe sporen nagelaten in onze sector. Ook bij mij. Het was een rauwe confrontatie met de risico’s van ons werk. Dat moment vroeg om reflectie, om zorg voor hulpverleners, om investeringen in omkadering.
‘In plaats van te investeren in extra ondersteuning, wordt vooral ingezet op bestraffing.’
Wat we nu zien, voelt voor mij als een gemiste kans. In plaats van te investeren in extra ondersteuning, meer tijd voor begeleiding en een sterkere samenwerking met de geestelijke gezondheidszorg, wordt ingezet op bestraffing. Alsof veiligheid ontstaat door streng te zijn.
Die tragedie had ons kunnen leren dat complexe problematieken niet gedragen kunnen worden door individuele hulpverleners. Ze vragen gedeelde verantwoordelijkheid, expertise en nabijheid. Niet het sluiten van deuren, maar het versterken van kaders.
Hoe beleid ons denken binnensluipt
Beleid blijft niet hangen op papier. Het leeft in onze teams, in onze woorden, in onze reflexen. Ik hoor collega’s soms zeggen: “Dan schorsen we ze toch gewoon.” Niet uit hardheid, maar omdat het narratief verschuift. Omdat het beleid dat vandaag zo aanreikt.
‘We verschuiven ongemerkt van begeleiden naar beheersen.’
Die zinnen blijven hangen. Ze tonen hoe sanctioneren een reflex wordt. Hoe we ongemerkt verschuiven van begeleiden naar beheersen. En dat raakt aan de kern van sociaal werk.
Want wat doet het met ons, als wij steeds vaker moeten kiezen tussen veiligheid en menselijkheid? Als we leren om moeilijke mensen te vermijden in plaats van hen te begrijpen? Dat maakt iets kapot. Bij cliënten, maar ook bij hulpverleners.
Het kan anders
Veiligheid en zorg hoeven geen tegenpolen te zijn. Maar dan moeten er andere keuzes gemaakt worden. Agressie vraagt meer dan sancties alleen. Ze vraagt dat signalen vroeg worden opgepikt, dat afspraken duidelijk zijn en dat maatschappelijk werkers tijd krijgen om intensief te begeleiden. Ze vraagt ook dat zorgoverleg met andere diensten eenvoudiger wordt en dat professionele inschattingen op de werkvloer ernstig genomen worden.
Dat vraagt beleidskeuzes. Investeringen in tijd, samenwerking en vertrouwen. Zolang die voorwaarden ontbreken, blijft bestraffen de snelste weg. Maar niet de juiste. Wanneer begeleiding mogelijk wordt gemaakt, ontstaat er ruimte voor echte veiligheid.
Het vraagt ook dat we durven zeggen: sommige mensen hebben meer nodig dan één maatschappelijk werker aan een bureau. Niet minder rechten, maar meer zorg.
Ik geloof in dit werk
Ik schrijf dit vanuit mijn positie als maatschappelijk werker bij het OCMW. Vanuit gesprekken die moeilijk zijn. Vanuit momenten waarop ik ook bang ben, ook twijfel, ook grenzen voel. Maar ik schrijf dit vooral omdat ik geloof in dit werk.
Als wij, als laatste vangnet, beginnen te selecteren wie nog recht heeft op steun, dan verliezen we iets fundamenteels. Begeleiden in plaats van bestraffen is geen zwakte. Het is de kern van sociaal werk.
Reacties [9]
Beste Charlotte
met 40 jaar OCMW-ervaring op de teller, onderschrijf ik jou tekst volledig.
De problemen van zowel hulpvragers als van OCMW-MW’ers worden alsmaar groter.
Is dit het antwoord van de Minister waarop we wachten?
Welke initiatieven worden genomen om aan de verzuchtingen rond werkdruk iets te doen? Aan administratieve overlast? Integendeel, er komt nog een KB bovenop ivm cumul van leefloon, wat het werk er opnieuw niet eenvoudiger op maakt….
Trouwens, wordt ‘onze’ veiligheid met deze maatregel gewaarborgd? Met leefloon te schorsen verdwijnen mensen niet van de aardbol, toch?
Wie fouten maakt, moet berecht worden (en liefst zo snel mogelijk). Daar is justitie voor. Iemands eten en zijn woonst ontzeggen, is een straf die zelfs zware criminelen niet krijgen.
Misschien moet de Minister eens op zoek naar goede praktijken en zorgen voor fora waarin deze kunnen gedeeld worden zoals de Federatie van Vlaamse OCMW-matschappelijk werkers….
Ik vind de term ‘agressie is niet oké’ buiten de orde. Agressie is onaanvaardbaar. Klaar. Uiteraard zijn er redenen voor agressie , maar die zijn nooit een rechtvaardiging ervan. Ik woon in Nederland. Ook hier wordt al decennia agressie geuit, ziekenhuisafdelingen in elkaar gebeukt, hulpverleners bedreigd en nog veel meer. Meer dan de roep van beleidsmakers “Dit is onaanvaardbaar” zit er nog steeds niet in. Mijn mening: Bij agressie onmiddellijk stoppen met hulpverlening. Dat helder communiceren met cliënten en in opleidingen. Naar mijn overtuiging is dit de enige weg, hoe gedreven hulpverleners van nature zijn om ten alle tijde te helpen.
Ik ben ook eens benieuwd hoe rechtbanken of inspectie van de POD-MI hier naar gaan kijken. Ik stel me eigenlijk een eenvoudige vraag die ik wel eens zie terugkomen in inspectieverslagen van de POD-MI of in vonnissen van de rechtbank, namelijk de volgende: voegen we hiermee eigenlijk geen voorwaarde toe aan het RMI?
Laat ons rechten en gedrag niet door elkaar haspelen, want dat is een gevaarlijk hellend vlak. Stel je voor dat mensen in psychiatrie niet meer behandeld worden omwille van fel gedrag of advocaten wijzen recht op verdediging af omwille van feiten op personen…. Een leefloon is geen rapport voor goed gedrag. Natuurlijk negeren we agressief gedrag niet, maar vanuit almacht leefloon afpakken is niet ok. Of is het eerder een teken van onmacht?
De minister heeft het niet begrepen. Agressie neemt toe maar ook de oorzaken van frustratie. Begin daar eens mee.
Bijzonder moedig wat mevr. Verheyden benoemt.. Dat het beleid en de beleidsmakers die ver weg van de dagelijkse realiteit staan niet kiezen voor de mensen, de maatschappij die zij zouden moeten dienen… Hoe mooi het ook klinkt alsof deze extra maatregel er zou zijn als een manier van respect, steun of wat dan ook aan zij die wel dagelijks aan de slag gaan met wie het moeilijk heeft, met wie zoekend is, met wie het niet meer weet en ja, ook met wie meent dat bepaalde instanties een vanzelfsprekendheid zijn met een onuitputtelijk antwoord op elke vraag of nood, laat het ook mij vooral denken dat het een simpele harde en makkelijke manier is om mensen nog maar eens op hun individuele verantwoordelijkheden aan te spreken en blind te blijven voor de verantwoordelijkheid van de instellingen, het beleid, de keuzes die gemaakt worden boven hoofden, die moeilijk te snappen zijn en soms ook gewoon tot wanhoop drijven.. en de steeds complexere maatschappij waarin wij oprecht proberen te helpen
De geprivilegieerden in deze maatschappij begrijpen niet wat het betekent om dagelijks geconfronteerd te worden met discriminatie en dit op ALLE vlakken. Voor de niet-geprivilegieerden betekent dit: geen mogelijkheid op een degelijke woning, geen deftig betaalde job en dus ook geen degelijk pensioen, geen comfortabel leventje maar elke dag vechten tegen alle obstakels. Discriminatie wordt altijd gelinkt aan huidskleur, nooit aan de plaats op de economische ladder. Ik keur agressie niet goed, maar als er iedere keer regeltjes bijkomen voor de onderkant terwijl de bovenkant ongegeneerd kan doen wat ze willen, wordt het moeilijk niet boos te worden. Politici die voortdurend naar de onderkant schoppen zouden zelf es door de ervaring moeten gaan. Ze zouden wel anders piepen.
Laten we es onderzoeken hoe er gefraudeerd wordt bij de gekroonde hoofden. Want zij doen alles in het geheim, terwijl ze de armen meer en meer controleren, doen zij met ons geld wat ze willen!
1. Agressie tegen hulpverleners is onaanvaardbaar. Bij agressie dient de hulpverlening te worden opgeschort en tegen aanhoudende agressie dient hulpverlening te worden gestaakt.
2. Het onmiddellijk intrekken van leefloon bij agressie is te kort door de bocht. Daarvoor dient een zorgvuldige procedure te worden gevolgd, waarbij duidelijk is en wordt dat de agressie aanhoudt en via de hulpverlener gekeerd is tegen de organisatie die hi/zij vertegenwoordigt.
3. Agressie dient niet te worden verward met boosheid. Emoties die zich uiten in boosheid omdat mensen aan het einde van hun latijn zijn moeten kunnen rekenen op begrip van hulpverleners zolang de emoties niet omslaan in agressie tegen de hulpverleners.
Proficiat Charlotte met je stellingname. Je hebt overschot van gelijk. Ik was 21 jaar actief als hmw in Antwerpen noord voor het OCMW en onderschrijf je mening. Wettelijk zijn er voldoende middelen om lastige klanten toch hun basisrechten te laten behouden. Ik noem die voorstellen van de minister een gevaarlijke stap in de richting van uitholling van de wet. Dit is steekvlampolitiek, bedoeld om hardliners te plezieren. Bij hullpverlening moet je niet uitgaan van agressie. Wees op je hoede en overtuig je collega’s van je opinie