Langdurig ziek: ‘Hoe maak je de terugkeer naar werk mogelijk?’

Ervaringsdeskundigen aan het woord 

Ziek zijn heeft in onze samenleving een negatieve connotatie en is dikwijls gekoppeld aan een waardeoordeel. Wie niet werkt, wordt vaak gezien als iemand die geen bijdrage levert aan de samenleving. Mensen die ziek zijn of in armoede leven gaan gebukt onder die dominante framing en een maatschappijmodel dat voornamelijk gericht is op werk en productiviteit.   

‘Wie niet werkt, wordt vaak gezien als iemand die geen bijdrage levert aan de samenleving.’  

Bovendien wordt er veel gezegd en geschreven over deze mensen. Het is hoog tijd dat ze zelf het woord nemen. Vanuit het Netwerk tegen Armoede trokken we naar vijftien armoedeverenigingen om er in gesprek te gaan met ervaringsdeskundigen in armoede. Die ervaringskennis vormt de basis van het dossier ‘Ziekte en werk: mensen in armoede aan het woord’. 

Duurzame tewerkstelling gezocht 

Zo getuigt iemand die langdurig ziek is: “Onze maatschappij is sterk gericht op het hebben van werk. Het lijkt de enige manier om bij te dragen. Als zieke is het niet eenvoudig om aan die standaard te voldoen. Nochtans draag ik op veel manieren bij aan de samenleving, via zorg voor anderen en via mijn vrijwilligerswerk.” 

‘Werk kan een hefboom uit armoede zijn.’

Steeds meer mensen nemen deel aan re-integratie-instrumenten via gedeeltelijke werkhervatting bij dezelfde werkgever, of gaan na een periode van ziekte aan de slag bij een andere werkgever. Vaak lukt dat niet omdat mensen niet vinden wat ze zoeken, namelijk aangepast werk waar gezondheid primeert boven productiviteit.  Op de arbeidsmarkt is er nog een grote kloof te overbruggen naar werkbaar werk en inclusieve werkvloeren. Werk kan namelijk een hefboom uit armoede zijn en een sleutelrol spelen in het herstelproces van langdurig zieken.  

Inkomensonzekerheid als grootste drempel 

De onzekerheid over het maandelijks inkomen is een grote drempel in de overgang van werk naar ziekte én in het hersteltraject van ziekte naar werk. Er is sprake van inkomensvallen waarbij mensen heel wat inkomen verliezen als ze ziek worden. Ook wanneer ze terug gaan werken na ziekte, zien we dat werken niet altijd zorgt voor inkomensverhoging. Zo zorgt de stap naar werk voor inkomensonzekerheid, zeker bij de combinatie van een uitkering en deeltijds werk.  Bovendien is het niet altijd duidelijk hoeveel belastingen je aan het einde van de rit moet betalen. Daarom pleit het Netwerk tegen Armoede voor een gegarandeerd inkomen boven de armoedegrens, ook wanneer werk en een uitkering worden gecombineerd.  

Lees ook

Arm maakt ziek, ziek maakt arm

“Ik zat een tijdje zonder inkomen toen ik mijn aanvraag voor een leefloon had ingediend,” vertelt een langdurig zieke. “Nadien heb ik via mijn maatschappelijk werker van het OCMW een aanvraag ingediend bij de mutualiteit én een aanvraag bij de FOD Sociale Zekerheid. Dat heeft me veel onzekerheid en extra stress tijdens mijn ziekte bezorgd.” 

‘Als je ziek bent, ben je gezond tot je het bewezen hebt.’

De huidige federale regering zet in op strengere regels en controles voor wie langdurig ziek is. Mensen met een ziekte-uitkering moeten regelmatig op controle om in te schatten of ze nog arbeidsongeschikt zijn. De beslissing is verankerd bij de adviserende artsen van de mutualiteiten. De stem van de patiënt, de behandelende artsen en vooral de huisarts, wordt hierin te weinig gehoord. Mensen in armoede geven aan zich telkens opnieuw te moeten bewijzen. “Ik vergelijk het soms met het volgende: als crimineel ben je onschuldig tot je schuld bewezen is. Hier is het omgekeerd. Als je ziekt bent, ben je gezond totdat je het bewezen hebt”, stelt een langdurig zieke.  

Administratieve jungle 

Langdurig zieken en de sociale professionals die hen bijstaan, moeten zich dagelijks een weg banen door de administratieve jungle. De aanvraag tot ziekte-uitkering, de aanvraag tot een uitkering omwille van arbeidshandicap, de overgang van werkloosheidsuitkering naar ziekte-uitkering, de overgang van leefloon naar een uitkering omwille van een erkende arbeidshandicap… het zijn stuk voor stuk zijn complexe administratieve huzarenstukken die veel tijd, geld en energie kosten.  

‘Van de adviserend geneesheer mocht ik gaan werken, de arbeidsarts oordeelde daar anders over.’ 

De samenwerking tussen de verschillende diensten is essentieel om inkomensverlies te voorkomen. Alle betrokken actoren – de mensen die ziek zijn, de artsen, ziekenfondsen, sociaal werkers, werkgevers en arbeidsbemiddelaars – moeten samen hun schouders zetten onder het herstelproces. De geplande hervormingen voor langdurig zieken, met als doel mensen terug naar werk te begeleiden via een versterkt ‘Terug naar Werk’-beleid, zetten daar stappen in maar in de realiteit blijven mensen een speelbal tussen de diensten.  

Zo getuigt een ervaringsdeskundige over tegenstrijdig advies van verschillende instanties. “Toen ik nog een arbeidscontract had bij mijn vorige werkgever, zei de adviserend geneesheer dat ik mocht gaan werken. De arbeidsarts oordeelde daar anders over, terwijl ik door mijn werk even kon ontsnappen aan mijn zorgen. Ik werd thuis zot. Dan zat ik vast met mijn donkere gedachten.”  

Deel uitmaken van hersteltraject 

Herstel is een persoonlijk traject dat tijd, geduld en zelfregie vereist. De druk verhogen en dreigen met sancties werken contraproductief. Nochtans trekken de geplande hervormingen die inzetten op aangescherpte responsabilisering van langdurig zieken die contraproductieve registers open. Mensen met ‘arbeidspotentieel’ moeten zich verplicht inschrijven bij de VDAB of een re-integratietraject volgen. Bij ‘onvoldoende medewerking’ volgt een sanctie, een vermindering van de uitkering met 10 procent of zelfs een volledige schorsing.  

‘Langdurig zieken willen centraal staan in hun hersteltraject.’ 

De geplande hervorming koppelt de financiering van de mutualiteiten sterker aan hun succes in de re-integratie van langdurig zieken. De overheid voert de druk op door de jaarlijkse attesten en een versterkte rol voor (adviserend) artsen. Langdurig zieken en mensen in armoede willen centraal staan in hun eigen re-integratie- en hersteltraject. Ze willen zelf het doel, het tempo en de ondersteuning kunnen bepalen binnen een gezamenlijk professioneel kader, over verschillende diensten heen.  

Gezondheid met twee snelheden 

Mensen die langdurig ziek zijn, hebben ook bijkomende kosten van medicatie en ziekenhuisopnames te dragen. Het systeem van verhoogde tegemoetkoming, de maximumfactuur en de derdebetalersregeling in de eerste lijn van de gezondheidszorg bieden een goede bescherming en vormen een basis voor toegankelijke en betaalbare gezondheidszorg.  

Lees ook

Langdurig zieke werknemers: ‘Durf hen te bellen om te vragen hoe het gaat’

Toch is er ook hier ruimte voor verbetering. De financiële lasten voor gezondheidszorg stapelen zich snel op. Daardoor stellen mensen in armoede zorg uit of vermijden ze die zelfs volledig wanneer hoge supplementen en voorschotten voor consultaties bij specialisten of kinesisten. Wij zien daarbij een gevaarlijke evolutie naar een gezondheidszorg met twee snelheden: wie extra kan betalen, krijgt sneller toegang tot zorg. Wie dat niet kan, belandt op een wachtlijst. Bovendien is het vinden van ‘goedkopere’ geconventioneerde artsen die werken aan vooraf afgesproken terugbetalingstarieven vaak een ware zoektocht.  

Daarom dringt zich een uitbreiding van de derdebetalersregeling naar andere vormen van eerstelijnszorg zoals tandzorg, kinesitherapie en psychologische hulp op. We vragen om in te zetten op geconventioneerde zorgverleners en om te vermijden dat patiënten voorschotten moeten betalen. 

Focus op vertrouwen en ondersteuning 

“Toen mijn dochter de nieuwe regeringsplannen rond langdurige ziekte in de media zag verschijnen, stuurde ze me meteen een bericht: ‘Mama, wat gaat dit voor jou betekenen?’”, vertelt een moeder die al enige tijd ziek is. “De onzekerheid en onveiligheid die ik voel, wegen dus ook op mijn kinderen. Dat hakt erin. Ik wil terug werken. Ik droom er nog altijd van. Thuis zijn is geen luxe. Maar om een job te vinden, te hebben en te houden, is er ondersteuning nodig. Ik heb nood aan aangepast werk en een aangepast werktempo.” 

‘De focus op dwang creëert een klimaat van wantrouwen en onveiligheid.’ 

Door de huidige beleidsmaatregelen neemt de angst bij langdurige ziekte toe. De focus op dwang en een gebrekkige financiële buffer creëren een klimaat van wantrouwen en onveiligheid. Daarom moedigen wij aan om meer aandacht te besteden aan de opvolging en de geleidelijke opbouw van ziekte naar werk. Geef langdurig zieken het vertrouwen om ondersteund te worden. Geef sociale professionals de ruimte om te ondersteunen.