Onzichtbaar
Bedelen is een van de meest zichtbare praktijken in de publieke ruimte van onze steden, en tegelijk een van de minst begrepen fenomenen. Wie zijn de mensen die we dagelijks zien zitten op straathoeken, bij metro-uitgangen of in winkelstraten? Wat weten we werkelijk over hen, behalve dat ze bedelen?
‘Wie zijn de mensen die we dagelijks zien zitten op straathoeken?’
Mensen die bedelen, tonen ons werelden die vaak onzichtbaar blijven: werelden van relaties en zorg, van veerkracht en kwetsbaarheid, van structurele uitsluiting én van alledaagse vindingrijkheid. In dit fragment uit ons boek ‘Zichtbaar, onzichtbaar – Bedelen in onze samenleving’ nemen we de werksituaties van mensen die bedelen onder de loep.
De verhouding tot werk
Bedelen en arbeid zijn namelijk geen gescheiden werelden, maar vormen samen een continuüm van overlevingsstrategieën. Sommige mensen combineren bedelen met informele jobs, anderen beschouwen bedelen als hun enige bron van inkomen, en weer anderen zoeken in bedelen vooral sociale erkenning of ritme. Vroegere werkervaringen, ambities en routines blijven vaak doorwerken in hoe mensen zichzelf zien en hun dagen vormgeven.
Pol (54, België) vertelt: “Ik noteer elke cent in een schriftje. Zo voelt het alsof ik nog aan het boekhouden ben.” Ook sociaal werkers merken dit op: “Mensen die vroeger werkten, proberen structuur te houden. Ze staan vroeg op, houden hun spullen netjes, zoeken naar manieren om zich nuttig te voelen.”
‘Mensen die vroeger werkten, proberen structuur te houden.’
Tegelijk ervaren velen de overgang van werk naar bedelen als pijnlijk en vernederend. Pol vertelt: “Ik heb altijd gewerkt, in de bouw, in de horeca, logistiek, ik heb veel rondgereden. Maar toen ik mijn job verloor en ziek werd, ging het snel. Nu voel ik me waardeloos.”
De getuigenis van Pol toont hoe arbeid en bedelen verweven zijn in het dagelijks leven van mensen aan de rand van de samenleving. Hieronder werken we vijf profielen uit die deze verhouding verder illustreren: bedelen als enige inkomen, bedelen als tijdelijke oplossing na een crisis, bedelen als seizoensstrategie, bedelen in combinatie met een ander inkomen en bedelen voor sociaal contact.
Bedelen als enige inkomen
Voor sommige mensen is bedelen geen tijdelijke oplossing, maar de enige beschikbare bron van inkomen. Zij bevinden zich in een situatie van structurele uitsluiting: zonder papieren, vast adres of toegang tot sociale bescherming. Formeel werk is voor hen nauwelijks haalbaar, waardoor bedelen een noodzakelijke overlevingsstrategie wordt.
Joan (21, Roemenië) verwoordt dit treffend: “Ik kan niets van de toekomst verwachten, want alles verandert, zo is het nu eenmaal. Ik kan niet op lange termijn denken. Ik weet niet wat de toekomst voor mij in petto heeft. Een woning vinden is het eerste probleem. Een plek vinden, een adres.”
‘Een adres en geldige verblijfsdocumenten zijn vaak de sleutel om uit deze situatie te raken.’
Zijn woorden illustreren hoe onzekerheid en gebrek aan perspectief het dagelijks leven bepalen. Sociaal werkers bevestigen dat een adres en geldige verblijfsdocumenten vaak de sleutel zijn om uit deze situatie te raken. Maar voor mensen zoals Esmeralda (55 jaar, Roemenië), die bij haar zus woont en niet weet hoe het systeem werkt, blijft bedelen de enige optie: “Mensen zeggen me dat ik geen documenten krijg omdat ik geen adres heb. Ik betaal mijn zus niets omdat ik dat niet kan betalen.”
Werk en papieren
Esmeralda was als EU-burger niet op de hoogte van de sterke relatie tussen werk hebben en een arbeidscontract, tussen een adres hebben en verblijfsrecht met voorwaarden om rechten op te bouwen. Ook vindt ze de weg niet naar het sociaal werk dat ondersteuning kan bieden.
Anderen zijn wel op de hoogte over de noodzakelijke papieren, maar ervaren moeilijkheden om ze te verkrijgen. Zoals George (45, Roemenië): hoewel hij het concept van de medische kaart kent, heeft hij er geen. Hij zegt: “De sociaal werkers spreken erover, maar er komt nooit iets van.”
Mihai (43, Roemenië) werkte op de informele arbeidsmarkt, maar werd niet betaald voor geleverde diensten. Hij viel daardoor terug op bedelen. “Ik ben hier gekomen om te werken. Ik heb een beetje gewerkt. En er zijn mensen die werknemers oplichten omdat we geen contract hebben”, vertelt hij.
Bedelen als tijdelijke oplossing na een crisis
Sommige mensen belanden in de bedelarij na een crisis, zoals het verlies van werk, een partner of huisvesting. Bedelen fungeert dan als tijdelijke overlevingsstrategie.
Yannick (20) en zijn broer Matei (23) komen uit Moldavië. Op het moment dat we hen spreken, zijn ze twintig dagen in Brussel en slapen op straat. Beiden spreken Romanes en Roemeens; Yannick spreekt ook wat gebroken Frans en Engels. Ze kwamen naar België om geld te verdienen via seizoensarbeid in de fruitpluk, onder andere in Hoogstraten, maar werden niet correct betaald en stopten ermee.
‘Ze kwamen naar België om geld te verdienen in de fruitpluk, maar werden niet correct betaald.’
Sindsdien zitten ze vast in België. Eerst verbleven ze nog in een hostel, daarna op straat. Hun ouders zijn tijdelijk in Parijs, waar ze eveneens op straat slapen. Yannick en zijn broer bedelen in Brussel om voldoende geld te verzamelen om naar Parijs door te reizen.
Informeel werk en uitbuiting
Door uitbuiting of het wegvallen van werk kunnen mensen snel in bedelarij terechtkomen. Zonder toegang tot hulpdiensten of een sociaal vangnet kunnen tijdelijke strategieën om te overleven, zoals bedelen, al snel een overlevingspraktijk worden. Wat begint als een reactie op een crisismoment, kan zo uitmonden in structurele uitsluiting waarbij bedelen het enige inkomen vormt.
Vooral bij mensen zonder papieren of met een precair verblijfsstatuut is de stap van informeel werk naar bedelen klein, omdat zij geen toegang hebben tot sociale bescherming. Een voorbeeld is dat van de Poolse man Wieslaw (37). Vijf jaar geleden kwam hij uit Amsterdam naar Brussel, waar hij werkte in de fruitpluk en de logistiek.
De mensen uit de buurt hielpen hem met voedsel en dekens. Hij sliep ook in metrostations, maar er is te veel geweld daar, vertelt hij, terwijl hij wijst naar een snede in zijn arm en zware verbrandingen opgelopen doordat een andere Pool zijn matras in brand stak. Door een blessure aan zijn been is hij medisch ongeschikt om te werken. Daarbovenop raakte hij op straat verslaafd aan alcohol.
Circulerende families: bedelen als seizoenstrategie
Een derde profiel zijn circulerende families, vaak Roma, die voor bepaalde periodes naar Brussel komen om te bedelen en daarna terugkeren naar hun land van herkomst. Ze komen daarbij enkel om te bedelen of combineren bedelen met andere inkomstenbronnen.
‘Samen met hun ouders komen ze een of twee keer per jaar naar Brussel.’
Marianna (34, Roemenië) verblijft nu vijf maanden in Brussel en keert binnenkort terug naar Roemenië. Daarna komt ze weer bedelen in Brussel. “Dat levert meer geld op voor eten en kledij dan in Roemenië. Er is daar niks: hier is het dan nog beter.”
Ook Marie (15) en haar zus Andreea (11) zijn deel van zo’n circulerend gezin. Samen met hun ouders komen ze een of twee keer per jaar naar Brussel. Ze slapen op straat en maken geen gebruik van de nachtopvang. In Roemenië hebben ze wel een huis en gaan ze naar school. De jongste gaat voorlopig ook naar school, in Sint-Gillis. Ook haar papa, mama en hun zus van twee bedelen hier dagelijks.
“Marie (15) en haar zus Andreea (11) komen samen met hun ouders een of twee keer per jaar naar Brussel. Ze slapen op straat, en maken geen gebruik van de nachtopvang.”
© Unsplash / Jon Tyson
Familienetwerken
Circulaire strategieën zijn vaak ingebed in familie- en migratienetwerken. Ze worden gebruikt om huisvesting en schoolkosten in het thuisland te betalen, terwijl tijdelijke verblijven in Brussel toegang geven tot andere inkomensbronnen en opvangmogelijkheden.
Ook het gezin van Ariana (35, Roemenië) illustreert dit patroon. Sinds 2019 verblijven zij twee keer per jaar drie maanden in Brussel, waar ze in de gezinsopvang van de Brusselse organisatie Samusocial slapen. Samen met haar man en twee tieners bedelt Ariana in Brussel. Vroeger kwam ze met haar man alleen, maar omdat hun grootmoeder opgenomen is in het ziekenhuis, hadden ze geen zorgfiguur meer in Roemenië.
Inmiddels overwegen ze zich definitief in Brussel te vestigen, omdat ze daar beter hun weg vinden naar werk en opvang. Bedelen vormt voor hen één inkomensbron binnen een patchwork-survival economy – de diverse strategieën om inkomen te verwerven – haar man werkt in een slachthuis in Roemenië en neemt in Brussel tijdelijke jobs aan in de bouw of als ramenwasser, terwijl Ariana poetswerk zoekt. Ook de kinderen dragen soms bij aan het inkomen.
Bedelen in combinatie met een ander inkomen
Een vierde profiel zijn mensen die bedelen combineren met andere vormen van inkomen, zoals informeel werk, kleine klusjes of een uitkering. Deze hybride strategie is typerend voor mensen in precaire levenssituaties: de ene inkomstenbron is te fragiel, waardoor verschillende strategieën naast elkaar worden ingezet.
Marian (57, Roemenië) ontvangt bijvoorbeeld een leefloon, maar vult dit aan met bedelen en af en toe informeel werk als afwasser. Hij is ondertussen al negen jaar in België, waarvan hij drie jaar werkte en verblijfsrecht opbouwde. Hij doet al zes jaar een beroep op het OCMW. Hij krijgt ook beperkte financiële steun voor medicatie. Marian verdient daarnaast 10 tot 20 euro per dag door het bedelen. Zijn verhaal illustreert hoe mensen voortdurend balanceren tussen formele en informele strategieën om te
overleven.
‘Hij is naar België gekomen voor werk, maar heeft nooit werk gevonden.’
Bedelen vormt in zulke situaties geen vervanging van werk, maar eerder een noodzakelijke aanvulling om tekorten te overbruggen en bredere ambities te behalen.
Ook anderen combineren ramen poetsen, kleine klusjes of het verzamelen van statiegeldflessen met occasioneel bedelen.
Zo combineert Nico (35, Roemenië) diverse informele strategieën om aan inkomensverwerving te doen. Naast bedelen poetst hij ook de ramen van winkels. Hij is naar België gekomen voor werk, maar heeft nooit werk gevonden. Terug kan hij niet omdat er verwachtingen zijn van de familie in Roemenië.
Meerdere strategieën
Andere mensen kiezen ervoor hun bedelactiviteiten op een andere manier in te kleden. Darius, een 55-jarige straatmuzikant uit Roemenië met een Roma-achtergrond, gebruikt zijn muzikale talent om geld te verdienen: hij beschouwt muziek spelen als waardiger dan ‘echt bedelen’ en ervaart het als een vorm van werk.
Hij vertelt dan ook dat hij nooit op een directe manier om geld vraagt: “Ik heb hier nog nooit geld gevraagd aan mensen. Ik zeg gewoon ‘Goedendag en fijne dag’ met een glimlach. Altijd. Ik speel hier nu al twee jaar elke dag en iedereen kent me. Vroeger was het mijn passie, ik speelde voor mijn plezier. Nu ik ziek ben, moet ik echt spelen om te overleven. Ik zie het als een beroep, een baan.”
De combinatie van bedelen en (in)formeel werk maakt duidelijk dat arbeid en bedelarij niet in aparte werelden plaatsvinden, maar communicerende vaten zijn. Wie niet terechtkan op de reguliere arbeidsmarkt, zoekt alternatieven in de marge van de samenleving. Bedelen is daarbij niet altijd een vervanging van werk, maar vaak een noodzakelijke aanvulling.
Mensen die bedelen voor sociaal contact
Voor een kleine groep staat niet het financiële, maar het sociale aspect van bedelen centraal. Zij zoeken contact, erkenning en ritme in hun dagelijks leven. Voor hen maakt bedelen deel uit van een dagelijks ritme dat verbonden is met eerdere ervaringen op straat. Bedelen wordt zo een manier om deel te blijven uitmaken van de publieke ruimte.
Zo vertelt François (67, België): “Ik wil af en toe opgemerkt worden, uitgescholden worden of met iemand praten. Ik vind het leuk om met mensen te delen.”
‘Ik wil af en toe opgemerkt worden, uitgescholden worden of met iemand praten.’
Na het verlies van zijn werk, onder andere als vrachtwagenchauffeur in Frankrijk, en zijn woning leeft François van een uitkering. Ondanks een aanbod van een sociale woning kiest hij ervoor om elders te slapen. Het enige wat hij er naar eigen zeggen mist, is stromend water. Hij verdient gemiddeld 15 euro per dag met bedelen, maar heeft ook financiële middelen via zijn uitkering en heeft 1.500 euro spaargeld op zijn rekening. Hij staat sterk op zijn vrijheid en autonomie.
“Zelfs al heb ik 15 miljoen: ik zit hier nog elke dag.” Bedelen is voor François een manier om gezien en gehoord te worden, om deel te blijven uitmaken van de publieke ruimte en om betekenis te geven aan het dagelijks bestaan. Hoewel deze groep kleiner is, toont ze hoe bedelarij niet alleen een economische strategie is, maar ook een sociaal-culturele dimensie heeft.
Een web van structurele uitsluiting
Bedelen in Brussel – en elders – laat zich niet reduceren tot één verhaal, noch tot de clichés die de publieke beeldvorming domineren. Bedelen is geen opzichzelfstaand fenomeen, maar is ingebed in een web van structurele uitsluiting, migratiepatronen en persoonlijke levenslopen. Het is zowel een strategie van overleven als een spiegel van bredere maatschappelijke breuklijnen.
De vijf profielen tonen hoe bedelen voortdurend verweven is met arbeid, zorg, familie en circulatie. Daarmee verschuift de vraag van ‘Waarom bedelen mensen?’ naar ‘Welke maatschappelijke structuren maken dat mensen op bedelen aangewezen zijn?’. Bedelen is niet alleen een individuele keuze of tekort, maar het resultaat van politieke en economische systemen die toegang tot werk, huisvesting en sociale bescherming conditioneel en ongelijk maken.
Symptoom van sociale ongelijkheid
Een sterkere beleids- en onderzoeksuitdaging ligt dan ook in het doorbreken van deze structurele logica’s. Dat betekent: erkennen dat bedelen niet louter een probleem is van overlast, maar een symptoom van sociale ongelijkheid, dat vaak ook het lokale niveau overstijgt.
Het vraagt om investeringen in betaalbare huisvesting, reële toegang tot de arbeidsmarkt en laagdrempelige gezondheidszorg. Voor sociaal werkers betekent het ook omgaan met spanningen tussen ondersteuning en maatschappelijke druk, en manieren zoeken om de stemmen van mensen die bedelen zelf sterker te laten doorklinken in beleid en praktijk.
Bedelen kan een lens zijn om bredere stedelijke vraagstukken te begrijpen. Het confronteert ons met de grenzen aan de sociale bescherming, de kwetsbaarheid van mobiele EU-burgers, de strategieën en ambities van mensen in armoede en de spanning tussen repressieve maatregelen en steunende praktijken. Het maakt ook duidelijk hoe belangrijk het is om de ervaringen en stemmen van mensen die bedelen zelf centraal te zetten, in plaats van hen te reduceren tot objecten van beleid of overlast.
Reacties