Hardnekkige paradox
Al meer dan 25 jaar doe ik onderzoek naar eenzaamheid. In die jaren sprak ik met honderden mensen over hun ervaringen, de oorzaken van hun eenzaamheid, de manieren waarop zij ermee omgingen en de steun die daarbij hielp. In dezelfde periode groeide ook het maatschappelijke bewustzijn. We weten inmiddels dat langdurige eenzaamheid schadelijk is voor zowel de fysieke als de mentale gezondheid. Overheden, welzijnsorganisaties en zorgprofessionals zetten zich daarom steeds nadrukkelijker in om eenzaamheid te voorkomen en te verminderen.
‘Terwijl eenzaamheid hoog op de maatschappelijke agenda staat, vinden veel mensen het nog altijd moeilijk om er openlijk over te praten.’
Toch is er sprake van een hardnekkige paradox. Terwijl eenzaamheid hoog op de maatschappelijke agenda staat, vinden veel mensen het nog altijd moeilijk om er openlijk over te praten. Uit schaamte of angst voor stigmatisering houden ze hun gevoelens verborgen en blijven ze buiten het zicht van professionals en hulpverleners. Dat is opmerkelijk, want weinig menselijke ervaringen zijn zo universeel als eenzaamheid. Iedereen krijgt er vroeg of laat mee te maken.
In mijn boek ‘De kracht van eenzaamheid’ laat ik zien dat eenzaamheid een normaal onderdeel van het leven is waar we ons niet voor hoeven te schamen. Het doorbreken van het taboe op eenzaamheid maakt vroegtijdige hulp mogelijk en voorkomt dat tijdelijke gevoelens van eenzaamheid uitgroeien tot chronische eenzaamheid en een neerwaartse spiraal in gang zetten.
Eenzaamheid hoort bij het leven
Mensen zijn sociale wezens. We hebben anderen nodig om ons te ontwikkelen en goed te functioneren. Anderen die ons begrijpen en accepteren en die bijdragen aan het gevoel dat we ertoe doen. Erkenning en waardering voor wie we zijn en wat we doen, geven ons leven betekenis. En het vertrouwen dat er mensen zijn op wie we kunnen terugvallen, is essentieel voor ons welzijn en ons levensgeluk.
Die behoefte aan verbinding, steun en erkenning kan echter niet op elk moment in het leven worden vervuld. Iedereen kent periodes van alleen zijn, verlatenheid, onbegrip of buitensluiting. Bijvoorbeeld na ingrijpende gebeurtenissen zoals een scheiding, het overlijden van een dierbare, ziekte, pensionering of een verhuizing. Eenzaamheid kan zich ook voordoen in periodes waarin sociale contacten tijdelijk wegvallen, bijvoorbeeld tijdens feestdagen of vakanties.
‘Iedereen kent periodes van alleen zijn, verlatenheid, onbegrip of buitensluiting.’
Eenzaamheid is dus een normaal onderdeel van het leven en vaak van tijdelijke aard. Het is – net als honger of dorst – een signaal van ons lichaam dat we behoefte hebben aan meer of diepere verbinding met anderen. Meestal verdwijnt dat gevoel weer wanneer die behoefte opnieuw wordt ingevuld.
Maar soms blijft eenzaamheid bestaan en is het moeilijk om daar zelf verandering in te brengen. Dan kan steun vanuit het netwerk of van een professional helpen. Toch blijkt hulp vragen niet vanzelfsprekend, want op eenzaamheid rust een taboe.
Schaamte en sociale druk
Veel mensen ervaren eenzaamheid als iets waarvoor zij zich moeten schamen. Ze hebben het gevoel dat ze tekortschieten of iets verkeerd doen. Dat gevoel past bij het dominante beeld van de moderne mens als iemand die zelfstandig, sociaal vaardig en succesvol is in relaties. In de praktijk blijkt het echter niet eenvoudig om aan dat ideaalbeeld te voldoen.
Van mensen wordt verwacht dat zij zelf richting geven aan hun leven en eigen keuzes maken over de invulling ervan. Tegelijk moeten ze voldoen aan maatschappelijke normen en verwachtingen. Betaald werk geldt bijvoorbeeld vaak als maatstaf voor succes en deelname aan de samenleving. Wie daar niet aan kan voldoen, kan het gevoel hebben te falen. Dat geldt ook voor sociale relaties. Mensen die zich eenzaam voelen, denken al snel dat het aan henzelf ligt en proberen die gevoelens verborgen te houden.
Internet en sociale media versterken die sociale druk. Op platforms als Instagram en TikTok laten mensen vooral de positieve kanten van hun leven zien. Dat kan de indruk wekken dat anderen succesvoller, gelukkiger of socialer zijn. Wie zich eenzaam voelt, kan daardoor denken dat hij als enige moeite heeft met het onderhouden van betekenisvolle relaties.
Daarnaast kunnen online uitsluiting, pestgedrag en negatieve reacties het zelfvertrouwen aantasten en gevoelens van eenzaamheid versterken.
Vermijding en terugtrekking
Het taboe op eenzaamheid kan ertoe leiden dat mensen minder open zijn over hun gevoelens en sociale situaties vermijden. Uit schaamte proberen zij hun gevoelens te verbergen of te ontkennen. Het vermijden van contact lijkt soms veiliger omdat het teleurstelling of afwijzing kan voorkomen. Toch is dat geen oplossing voor het gevoel van eenzaamheid. Dit gedrag kan de afstand tot anderen juist vergroten.
‘Zolang we eenzaamheid zien als een persoonlijk tekort, blijft het moeilijk om hulp te vragen.’
De Amerikaanse psycholoog John Cacioppo beschreef hoe eenzaamheid iemand als het ware kan inkapselen. Er ontstaat een beschermlaag die contact bemoeilijkt, terwijl de behoefte aan verbinding blijft bestaan. Voor anderen wordt het daardoor moeilijker om de eenzaamheid te herkennen of nabijheid te bieden. Zo kan een negatieve spiraal ontstaan waarin gevoelens van eenzaamheid steeds sterker en uiteindelijk chronisch worden.
Tijdige hulp
Chronische eenzaamheid heeft grote gevolgen voor gezondheid, welzijn en kwaliteit van leven. Wanneer gevoelens van eenzaamheid langdurig aanhouden, ontstaan vaak ook andere problemen die elkaar versterken. Daarom is het belangrijk dat mensen tijdig ondersteuning krijgen.
Sociale professionals kunnen helpen bij het zoeken naar nieuwe vormen van verbinding. Zij kunnen ondersteunen bij het doorbreken van patronen die niet helpend zijn en meedenken over passende mogelijkheden voor contact en participatie. Een gesprek over eenzaamheid kan verlichting geven en ruimte creëren voor verandering. Zwijgen leidt vaak juist tot verdere isolatie.
Zolang we eenzaamheid zien als een persoonlijk tekort, blijft het moeilijk om hulp te vragen. Door eenzaamheid te erkennen als een menselijke ervaring die bij het leven hoort, ontstaat er meer ruimte voor begrip, openheid en steun. Juist die ruimte maakt herstel en verbinding mogelijk.
Eenzaamheid is geen teken van mislukking, maar een signaal dat echte verbinding ontbreekt. Praten over eenzaamheid kan daarom een eerste stap zijn naar verandering.
Reacties [2]
Dat is inderdaad heel moeilijk. Zo’n gemis is door niemand goed te maken. Toch helpt het vaak om iemand te zoeken met wie je kunt praten over je verdriet en je gemis. Dat lost de eenzaamheid niet op, maar het kan wel iets draaglijker worden.
Mooi zo’n boek. Maar hoe doorbreek je concreet de eenzaamheid als je als dubbel weduwnaar na 8 jaar totaal in een dip rolt en je niemand meer ziet.