Mentaal welzijn in het museum: ‘Ik was content dat ook andere mensen in de shit zaten’

Eenzaamheid

Iedereen heeft ooit wel eens met eenzaamheid te maken, maar alleenstaanden, ouderen en langdurig zieken voelen zich het meest eenzaam. Laten dat net ook de mensen zijn die de meeste drempels ervaren tot steun en zorg. Voeg je dan ook nog chronische stress toe aan deze cocktail, dan ontstaan er vaak gezondheidsklachten of een psychische kwetsbaarheid.

Dat zien we haast dagelijks in Wijkgezondheidscentrum De Kaai. We zijn gelegen in de Bloemekenswijk, een Gentse wijk met een jonge en diverse bevolking. De wijk is dichtbebouwd en heeft weinig ontmoetingsplekken. Daarnaast is er meer sociale huisvesting dan gemiddeld in Gent.

‘Hoe kunnen we op basis van eerste signalen bij patiënten vooral preventief inzetten op mentaal welzijn?’

Sommige buurtbewoners ervaren hierdoor meer sociale isolatie. Ze vinden geen groep om zich bij aan te sluiten, of kunnen hun verhaal moeilijk delen waardoor ze zich ‘emotioneel eenzaam’ voelen. Daarnaast worstelen mensen met zingeving: hoe kunnen we ons leven – gezien de omstandigheden – zo kwaliteitsvol mogelijk inrichten?

Mensen belanden uiteindelijk uitgeput bij de huisarts, in de hoop dat die snel oplossingen kan bieden. Deze consulten nemen heel wat tijd in beslag, leggen een druk op de zorgsector en voelen in sommige situaties als dweilen met de kraan open. We vroegen ons daarom af: hoe kunnen we op basis van eerste signalen bij patiënten preventief inzetten op mentaal welzijn?

Kunst op voorschrift

We beseffen dat verbinding, en dus aansluiting vinden bij andere mensen, hierop een van de antwoorden kan zijn. Er bestaan heel wat wijkinitiatieven die ontmoeting stimuleren, gaande van buurtfeesten, sportsessies, eetfestijnen tot creanamiddagen. Maar wie zich onzeker en eenzaam voelt, zal niet snel in zijn eentje aansluiten bij pakweg een buurtmaaltijd. Zeker als er geen vertrouwenspersoon is die de verbinding ‘lijmt’ en zorgt voor een groepsgevoel.

Lees ook

‘Eenzaamheid is en blijft taboe. Mensen schamen zich vaak over hun gevoel’

Wijkgezondheidscentrum De Kaai startte daarom in 2016 in samenwerking met buurtpartner Museum Dr. Guislain het traject ‘Kunst op voorschrift’. Vanuit het geloof in – en wetenschappelijk onderzoek naar – het feit dat kunstcreatie en cultuurbeleving een positieve impact hebben op het welzijn, sloegen ze de handen in elkaar.

Op doorverwijzing van wijkpartners en zorgverstrekkers van het wijkgezondheidscentrum worden buurtbewoners met eenzelfde uitdaging samengebracht in een zogenaamde ‘interactiegroep’. Daar worden thema’s als alleenstaand ouderschap, rouwen, eenzaamheid of burn-out bespreekbaar gemaakt aan de hand van kunst en erfgoed. Als gevolg van hun deelname aan de interactiegroep zetten mensen stappen in hun herstel en versterken ze hun netwerk.De kunst-en-erfgoedinteractiemethodiek is geïnspireerd op het doctoraatsonderzoek van Peter Decat met als titel ‘Act or Interact – learning from comprehensive interventions in China and Latin America’.

Verbinding creëren

“‘It takes a village to raise a child’, wordt gezegd, maar evengoed geldt: ‘It takes a village to raise a happy community’”, zegt Dr. Elien Van Alboom van Wijkgezondheidscentrum De Kaai. “In onze maatschappij leven we vaak naast elkaar, waarbij mensen ploeteren op hun eigen eilandjes. Dit creëert niet alleen gezondheidsproblemen, maar maakt ook het oplossen ervan moeilijker.”

‘Je beseft dat meerdere mensen met hetzelfde kampen.’

“Voor de ene persoon is individuele psychotherapie zeer zinvol, maar voor de andere is de drempel te groot. Of blijft het ontbreken van een netwerk en steunfiguren een onderhoudende factor, waarop een psycholoog weinig vat heeft. In de interactiegroepen is het creëren van verbinding automatisch deel van het proces. Als huisarts in De Kaai bevind ik me in de bevoorrechte positie dat ik hiernaar kan doorverwijzen.”

Die verbinding maken, maakt wel degelijk een verschil. Al is het maar om te weten te komen dat je niet alleen staat in je pijn, getuigt een deelneemster van de interactiegroep ‘Eenzaam ben je nooit alleen’. “Ik was content dat ook andere mensen in de shit zaten. Dat klinkt misschien wel egoïstisch, maar het was nu eenmaal zo. Je beseft dat andere mensen met hetzelfde kampen.”

Wat houdt de interactiegroep in?

De organisatie en begeleiding van de sessies ligt in handen van de gezondheidspromotor van het wijkgezondheidscentrum en de publiekswerker van het museum.

Een interactiegroep komt zes keer samen, waarna een zevende terugkomsessie volgt. De inhoud van de sessies hangt sterk af van de behoeftes van de doelgroep en het thema dat de groep bindt. Elke bijeenkomst biedt ruimte voor creatief werk met beelden, kunst en erfgoed.

‘In collages kan ik nu alles kwijt.’

Dat creatieve werk dient niet alleen als katalysator voor gesprekken of om gevoelens uit te drukken. Het is ook een middel om te ontspannen na emotioneel intensieve momenten.

Nieuwe taal

Een deelnemer die nooit eerder creatief bezig geweest is, startte door de groep met het maken van collages: “Vraag me niet om iets neer te schrijven in een dagboek of zo, dat kan ik niet. Ik kreeg niet kwijt wat ik kwijt wilde. In collages kan ik nu alles kwijt.”

Het inzetten van cultureel erfgoed biedt een nieuwe taal. Het creëert mogelijkheden voor mensen met beperkte taalvaardigheden. Wie Nederlands als tweede taal spreekt, vindt het vaak moeilijk om complexere zaken zoals gevoelens uit te drukken. Maar aan de hand van een beeld of eigen creatie slagen ze er wel in om iets te vertellen over hun gevoelswereld.

Wat helpt mij?

De interactiegroep legt de nadruk op gezonde copingstrategieën. Vanuit het idee van herstelgericht werken en op basis van de evoluerende noden van de groep wordt gewerkt rond de vraag: wat helpt mij, ondanks mijn pijn, mijn verlieservaring…?

Naar het einde toe wijden we een sessie expliciet aan de vraag: hoe kan ik nu verder? Wat na deze sessies? Een van de doelstellingen van de interactiegroepen is het netwerk van elke deelnemer uitbreiden, zowel het hulpverleningsnetwerk als het vrijetijdsnetwerk. Daarvoor nodigen we organisaties uit die hierin een rol kunnen spelen.

Lees ook

Als woorden tekortschieten, is er creatieve therapie

Het wijkgezondheidscentrum en het museum kozen bewust voor een lokale samenwerking. Dit maakt de verbinding met de deelnemers zo duurzaam mogelijk.

Tegelijkertijd krijgen wij door dit project ook meer voeling met wat er leeft in de buurt. Elke interactiegroep draait rond één thema, steeds gekozen op basis van gebundelde signalen van zorgverstrekkers en wijkpartners.

Toeleiding

Deelnemers kunnen toegeleid worden naar een interactiegroep door zorgverstrekkers van het wijkgezondheidscentrum, via het ‘Kunst op voorschrift’. Concreet betekent dit dat de persoon doorverwezen wordt naar de gezondheidspromotor, die ook in het wijkgezondheidscentrum werkt en tegelijk begeleider is van de groep. Op deze manier kan het vertrouwen rechtstreeks doorgegeven worden.

Er gaat veel tijd naar ervoor zorgen dat mensen ook echt komen meedoen. Voor de start worden de deelnemers meerdere keren opgebeld en krijgen ze herinneringsberichtjes. Na de sessies wordt er nazorg voorzien, met een terugkoppeling naar de verwijzer, mits toestemming.

Safe space

Werken rond kwetsbare thema’s kan enkel indien de fysieke ruimte en de groep als een safe space ervaren worden. Voor velen is het dokterskabinet of het gesprekslokaal van de hulpverlener gekleurd door alle zware verhalen van moeilijke momenten in het leven. Deze ruimtes zijn vaak enkel gericht op een gesprek.

Een nieuwe, meer neutrale, maar wel prikkelende omgeving kan andere dynamieken op gang brengen. Zo kan een samenwerking met een museum of andere culturele of erfgoedpartner een meerwaarde zijn. Dat hebben we in de samenwerking met Museum Dr. Guislain mogen ervaren.

‘Een nieuwe, prikkelende omgeving kan andere dynamieken op gang brengen.’

“Het moment dat ik deze poort binnenstap, laat ik alles achter mij”, zei een deelnemer van de interactiegroep ‘Rouwen in het museum’. “Agressiviteit van de buitenwereld, verkeer, lawaai, stank, stress, prestatiedrang… Ik kom hier binnen en dat valt allemaal van mij af.”

In een safe space voelen mensen zich veilig genoeg om zich kwetsbaar te tonen. Zoals een deelneemster van de groep ‘Alleenstaand ouderschap’ getuigde: “De begeleidster zei: ‘Alles wat er gezegd is, blijft hier, ook al kom je elkaar tegen op straat.’ Dat gaf mij vertrouwen. Vandaar dat ik graag en met enthousiasme naar de groep kwam.”

Belang van begeleiding

De interactiemethodiek valt of staat met de procesbegeleiding. Wanneer de begeleider een nieuwsgierige maar coachende rol opneemt en daarnaast bewust bouwt aan veiligheid en vertrouwen, kan er duurzame verbinding ontstaan.

‘De interactiemethodiek valt of staat met de procesbegeleiding.’

Tegelijk is het belangrijk dat de begeleider zichzelf ook een stuk durft onthullen. Wanneer je namelijk van mens tot mens in gesprek gaat, ontstaat er een brug en durven deelnemers ook de stap zetten om zich een stukje bloot te geven.

Een deelnemer in de interactiegroep ‘Rouwen in het museum’ vertelde dat de derde sessie haar het meest van al raakte: “Dat was de sessie waarin een van de begeleidsters tranen in haar ogen had. Ik was daar zo verrast door. Ik vind het geweldig dat ze dat toonde.”

Elkaar versterken

Onze ervaring leert dat interactiegroepen de veerkracht van de deelnemers kunnen versterken. Kunst en erfgoed dragen bij aan het vergroten van draagkracht, het stimuleren van welzijn en bouwen van betekenisvolle verbindingen.

Met de hernieuwde aandacht voor groepstrajecten in de geestelijke gezondheidszorg en de focus op participatie binnen de cultuur- en erfgoedsector, lijkt het ons meer dan ooit evident om in te zetten op intersectorale bruggen. Kortom: deze twee werelden kunnen elkaar versterken. We zouden haast gek zijn om het niet te doen.