Een jong gezin in groei en onder druk
Katrien (24) en Jamal (27) zijn sinds zes maanden ouders van hun eerste kindje, Layla.Dit is een fictieve casus, geïnspireerd op begeleidingen van zo’n 160 gezinnen in het kader van een onderzoek rond veerkracht tijdens zwangerschap en postpartum.De komst van hun dochter veranderde hun leven ingrijpend. Layla huilt veel door reflux en de gebroken nachten eisen hun tol. Katrien slaapt nauwelijks en voelt zich regelmatig overspoeld. Ze twijfelt aan haar capaciteiten als moeder.
‘In gesprekken met de sociaal werker valt het woord ‘veerkracht’ regelmatig. Maar wat betekent dat precies?’
Jamal werkt onregelmatige shiften in de logistieke sector en mist door zijn ploegendiensten niet alleen de zorgmomenten, maar ook het contact met Katrien. Hij merkt dat ze zich steeds meer terugtrekt, zelf worstelt hij met gevoelens van falen en machteloosheid.
Het stel staat onder grote druk, hun sociale netwerk is beperkt en de financiële situatie zorgt voor extra stress. In gesprekken met de sociaal werker valt het ‘veerkracht’ regelmatig. Maar wat betekent dat precies? Wat kan de praktijk daarmee?
Van toverformule tot realiteit
We leven in een tijd van werkonzekerheid, stijgende kosten en complexe regelgeving. De samenleving verandert snel en we moeten voortdurend schakelen en ons aanpassen aan deze nieuwe omstandigheden. Er wordt verwacht dat we dit moeiteloos doen, maar de praktijk toont dat dit helemaal niet zo vanzelfsprekend is.
Veerkracht is een populair begrip. In de media klinkt het alsof je veerkracht kan trainen, alsof het een spier is die sterker wordt door oefening. In beleidsnota’s verschijnt het begrip als oplossing voor complexe maatschappelijke problemen. Mensen moeten gewoon wat veerkrachtiger worden om armoede en psychische kwetsbaarheid te overwinnen.
Sinds de coronacrisis is veerkracht ook niet meer weg te denken uit het sociaal werk. In het sociaal werk wordt veerkracht gebruikt om de kracht- en hulpbronnen van mensen zichtbaar te maken. Een belangrijk tegengewicht voor het vaak probleemgericht denken in de sociale sector.
‘Als we over veerkracht praten zonder stil te staan bij wat het echt betekent, kunnen we onbedoeld de verantwoordelijkheid bij de cliënt leggen.’
Toch schuilt er een risico. Als we over veerkracht praten zonder stil te staan bij wat het echt betekent, kunnen we onbedoeld de verantwoordelijkheid bij de cliënt leggen. Alsof mensen zelf maar ‘sterk genoeg’ moeten zijn om alles te overwinnen. Dat willen we voorkomen.
Bij Resilient People, een expertisecentrum van Hogeschool UCLL, maken we bewust die vertaalslag: wat betekent veerkracht in de praktijk? Hoe kunnen we er verantwoord mee omgaan, zonder dat het een toverformule wordt? Voor ons is veerkracht een uitnodiging om samen te kijken wat mensen nodig hebben om zich staande te houden met de steun van hun omgeving en van het bredere systeem.
Veerkracht groeit in verbinding
Onderzoek toont aan dat veerkracht geen vaste eigenschap of talent is dat je al dan niet hebt. Het is niet iets wat plots opduikt in crisismomenten. Veerkracht groeit door relaties en verbondenheid met anderen. Veerkracht zit niet enkel in de mensen zelf, maar ook in wat hen omringt.
Voor sociale professionals is dat een belangrijk inzicht. Veerkracht is niet iets dat je enkel bij cliënten kunt versterken, maar ook iets dat je samen kan bouwen. Laat ons even terugkijken naar het verhaal van Katrien en Jamal.
Het sociale netwerk van Katrien en Jamal is beperkt. Katriens familie woont in een andere provincie, en Jamal heeft weinig contact met zijn ouders. Buren groeten wel, maar echt contact ontbreekt. Financieel is het krap: de combinatie van tijdelijk werk en hoge vaste kosten zorgt voor extra druk. De stress stapelt zich op, en beiden ervaren regelmatig spanningen in hun relatie.
De jonge ouders proberen echter te blijven praten. Ze delen hun twijfels en zoeken steun bij elkaar. De sociaal werker nodigt het gezin uit voor een ontmoetingsmoment voor jonge ouders in de buurt georganiseerd door Huis van het Kind.
Door de aanwezigheid van een sociaal werker, het contact met de ontmoetingsgroep voor jonge ouders en de steun die ze aan elkaar geven, ontstaat bij Katrien en Jamal ruimte voor veerkracht.
© Unsplash+ / Jordan González
Vijf bouwstenen van veerkracht
Bij Katrien en Jamal zien we duidelijk dat ze het moeilijk zouden hebben om alle uitdagingen die het ouderschap met zich meebrengen alleen te dragen. Door de aanwezigheid van een sociaal werker, het contact met de ontmoetingsgroep voor jonge ouders en de steun die ze aan elkaar geven, ontstaat ruimte voor veerkracht. Deze verbindingen helpen hen om te herstellen na stressvolle momenten en maken het mogelijk kleine stappen vooruit te zetten.
‘Veerkracht is nooit alleen een individuele opdracht: het is een samenspel tussen persoon, omgeving en maatschappelijke context.’
Als professionals, lokale netwerken en beleidsmakers kunnen we omstandigheden helpen creëren waarin mensen kunnen terugveren na tegenslag, stress of trauma. Veerkracht is dus nooit alleen een individuele opdracht: het is een samenspel tussen persoon, omgeving en maatschappelijke context. Het is opdracht voor de hele samenleving, vooral in onzekere tijden.
Bij Resilient People maken we veerkracht concreet aan de hand van vijf bouwstenen: sociale steun, emotieregulatie, zelfeffectiviteit, zelfvertrouwen en persoonlijkheid. Deze bouwstenen helpen om het brede begrip te vertalen naar de dagelijkse praktijk van sociale professionals en hun cliënten.
Sociale steun
Sociale steun betekent de hulp, troost of begeleiding van anderen om met moeilijke situaties om te gaan. Dat kan een luisterend oor zijn, een helpende hand, praktische tips of advies. Sociale steun kan komen van familie, vrienden, buren of collega’s maar ook van professionals zoals een huisarts, leerkracht of maatschappelijk werker.
Bij Katrien en Jamal merkt de sociaal werker dat het jonge gezin een beperkt netwerk heeft. Ze nodigt hen uit voor een praatgroep voor jonge ouders. Het contact met andere jonge ouders in een vergelijkbare situatie werkt normaliserend: zij zijn niet de enigen die het moeilijk hebben. Door actief te verbinden met andere ouders, ontstaat er ruimte voor gedeelde herkenning.
‘Het contact met andere jonge ouders in een vergelijkbare situatie werkt normaliserend.’
De praatgroep is een voorbeeld van peer support, een specifieke vorm van sociale steun waarbij je steun ontvangt van mensen die zelf iets gelijkaardigs meemaken of hebben meegemaakt. Die gedeelde ervaring werkt vaak helend. Het maakt dat mensen zich minder alleen voelen en meer begrepen.
Sociale steun is een van de krachtigste beschermende factoren bij stress of tegenslag. Het zorgt ervoor dat mensen zich gezien en gedragen voelen, wat hun veerkracht versterkt.
Emotieregulatie
Emotieregulatie is het vermogen om met je gevoelens om te gaan op een manier die helpt in plaats van belemmert. Het doel van emotieregulatie is niet om emoties te onderdrukken of enkel te kalmeren, maar om gevoelens te leren herkennen, begrijpen en er gepast mee om te gaan. Emoties zijn geen stoorzenders, maar juist richtingaanwijzers die een belangrijke signaalfunctie vervullen. Bijvoorbeeld: angst kan aangeven dat er gevaar dreigt, en boosheid dat er een grens is overschreden.
‘Emoties zijn geen stoorzenders, maar juist richtingaanwijzers die een belangrijke signaalfunctie vervullen.’
De sociaal werker merkt dat Katrien en Jamal op hun tandvlees zitten. Zij neemt tijd om met Katrien te verkennen welke steun haar kan helpen en biedt psycho-educatie rond emotieregulatie. Ze bekijkt bijvoorbeeld samen met Katrien wat haar gevoelens van boosheid of verdriet proberen duidelijk te maken. Door dit te bespreken, begrijpt Katrien beter wat ze nodig heeft en kan ze voorkomen dat emoties de overhand nemen.
Emotieregulatie is niet alleen belangrijk in stressvolle of moeilijke situaties, maar ook in het gewone, alledaagse leven. Juist in gewone omstandigheden ontwikkelen we de vaardigheden om ook in momenten van stress of tegenslag met emoties om te gaan. Mensen die hun emoties kunnen plaatsen en reguleren, herstellen sneller van stress en blijven beter in verbinding met zichzelf en hun omgeving.
Zelfeffectiviteit
Zelfeffectiviteit is het vertrouwen dat je iets kunt doen, ook als het moeilijk is. Dat vertrouwen groeit door kleine successen, positieve feedback of door te zien hoe anderen iets gelijkaardigs aanpakken.
‘Als je het gevoel hebt dat je iets kan doen in een moeilijke situatie, kom je sneller in beweging.’
Zo bespreekt de sociaal werker met Jamal hoe hij zijn werksituatie kan aanpassen en wat hun rechten zijn op sociaal vlak, zoals tijdskrediet of verhoogde tegemoetkoming. Wanneer Jamal merkt dat zijn gesprek met de sociaal werker helpt om duidelijkheid te krijgen over zijn rechten, groeit zijn geloof dat hij wel iets kan veranderen aan hun situatie. Dat gevoel van invloed motiveert om stappen te blijven zetten, zelfs als het niet meteen lukt. Kleine, haalbare adviezen vergroten zijn zelfeffectiviteit.
Zelfeffectiviteit heeft invloed op hoe we ons voelen, hoe we denken en hoe we ons gedragen in een situatie. Als je het gevoel hebt dat je iets kan doen in een moeilijke situatie, kom je sneller in beweging. Je blijft minder snel hangen in machteloosheid of stress, en onderneemt eerder actie, hoe klein ook, om ermee om te gaan.
Tijdens een gesprek met Katrien en Jamal merkt de sociaal werker dat ze onzeker zijn over hun rol als ouders. Ze benoemt een klein succes: het voedingsmoment dat deze keer rustig verliep.
© Unsplash+ / Jordan González
Zelfvertrouwen
Zelfvertrouwen gaat over het algemene gevoel van eigenwaarde: geloven dat je oké bent zoals je bent. Het verschilt van zelfeffectiviteit, dat meer draait om specifieke handelingen, zoals het gevoel dat je iets aankan. Zelfvertrouwen groeit door waardering, erkenning en steun uit de omgeving.
‘Erkenning krijgen, hoe klein ook, doet iets.’
Tijdens een gesprek met Katrien en Jamal merkt de sociaal werker dat ze onzeker zijn over hun rol als ouders. Ze benoemt een klein succes: het voedingsmoment dat deze keer rustig verliep. “Je blijft zoeken naar wat werkt, dat vraagt moed”, zegt ze. Katrien glimlacht even. Die erkenning, hoe klein ook, doet iets. De ouders voelen zich gezien en krijgen weer vertrouwen dat ze het samen kunnen.
Wanneer iemand langdurig onder druk staat, bijvoorbeeld door financiële stress of slaapgebrek, kan het zelfvertrouwen onder druk komen te staan. Juist dan is het belangrijk dat er mensen in jouw omgeving zijn die bevestigen: je doet je best en dat is wat telt. Wie vertrouwen heeft in zichzelf zal sneller hulp durven vragen, uitdagingen aangaan en zich niet laten verlammen door tegenslag.
Persoonlijkheid
Persoonlijkheid verwijst naar de relatief stabiele kenmerken die bepalen hoe iemand denkt, voelt en handelt in verschillende situaties. Persoonlijkheid kan veerkracht ondersteunen. Zo toont onderzoek aan dat kenmerken zoals optimisme en doorzettingsvermogen veerkracht kunnen versterken. Een optimistische kijk kan bijvoorbeeld helpen om in moeilijke omstandigheden toch mogelijkheden te blijven zien. Doorzettingsvermogen zorgt ervoor dat iemand niet opgeeft bij de eerste tegenslag.
Maar persoonlijkheidskenmerken veranderen doorgaans traag. Persoonlijkheid is ook niet het eerste of meest haalbare aanknopingspunt in ondersteuning. Daarom richt professionele ondersteuning zich minder in het ‘hertekenen’ van iemands persoonlijkheid. Sociale professionals kunnen mensen wel helpen hun eigen kwaliteiten te herkennen en te gebruiken. Ze kunnen focussen op het versterken van helpend gedrag.
‘Persoonlijkheid kan veerkracht ondersteunen, maar is niet het meest haalbare aanknopingspunt in ondersteuning.’
Tijdens de begeleiding van Katrien en Jamal merkt de sociaal werker dat Katrien van nature perfectionistisch en sterk plichtsbewust is. Dat hielp haar jarenlang vooruit, maar nu keert die eigenschap zich soms tegen haar. Ze voelt zich snel schuldig wanneer iets niet lukt en stelt hoge eisen aan zichzelf.
De sociaal werker benoemt voorzichtig wat ze ziet: dat Katrien haar zorgzaamheid en doorzettingsvermogen haar veerkrachtig maken, maar dat haar perfectionisme op dit moment extra druk zet. Door samen kleine, haalbare verwachtingen te formuleren, leert Katrien dat ‘goed genoeg’ ook echt genoeg kan zijn.
De omgeving als voedingsbodem voor veerkracht
Veerkracht situeert zich steeds in de bredere sociale en maatschappelijke context. In wisselwerking tussen de persoon en zijn omgeving. Wie voortdurend stress ervaart door geldzorgen, onzekere of onveilige huisvesting of ziekte, heeft minder ruimte om veerkracht te tonen. Wanneer de omgeving steunend is, kan dit net een krachtige voedingsbodem zijn voor veerkracht. Denk bijvoorbeeld aan een buurtwerking of kinderopvang.
‘Het is niet enkel de taak van mensen zelf om zich staande te houden, maar ook van de samenleving om omstandigheden te creëren waarin dat haalbaar is.’
Bij Katrien en Jamal maakt het verschil dat de sociaal werker hen wegwijs maakt in beschikbare hulpbronnen en hen verbindt met een netwerk van andere jonge ouders. Zo ontstaat een omgeving die hun veerkracht ondersteunt.
Door veerkracht te begrijpen in relatie tot de sociale en maatschappelijke context, verschuift de verantwoordelijkheid van het individu naar een gedeelde verantwoordelijkheid. Het is niet enkel de taak van mensen zelf om zich staande te houden, maar ook van de samenleving om omstandigheden te creëren waarin dat haalbaar is.
Professionals maken mee het verschil
De casus van Katrien en Jamal toont dat veerkracht geen individueel verhaal is. Veerkracht leeft in relaties, in systemen die wel of niet meewerken, in kleine gebaren die erkenning en ruimte geven. Voor sociaal werkers ligt daar een wezenlijke rol. Niet om mensen ‘sterker’ te maken, maar om omstandigheden te helpen creëren waarin veerkracht kan groeien.
Dat begint bij nabijheid. Aanwezig zijn, luisteren, ons laten raken, iemand zien voor wie die is en wat die doormaakt. Nabijheid is geen bijzaak, maar de kern van sociaal werk.
Maar sociaal werkers doen meer dan nabij zijn. Ze verlagen drempels en gidsen mensen doorheen complexe systemen. Denk aan het aanvragen van kinderopvang, het invullen van formulieren of het herstellen van contact met betekenisvolle anderen. Deze praktische steun geeft mensen ademruimte en maakt energie vrij.
Daarnaast hebben sociaal werkers ook een bredere blik. Terwijl ze mensen ondersteunen, zien ze wat er maatschappelijk speelt: de gevolgen van digitalisering, het groeiend wantrouwen naar systemen, maar ook het herleven van zorgzame buurten en de waardering voor ervaringsdeskundigen. Vanuit hun positie kunnen professionals signalen opvangen, bevragen, en bepleiten, steeds met het welzijn van mensen als kompas.
Wie werkt met mensen in kwetsbare situaties weet dat veerkracht altijd ergens aanwezig is, soms klein, verborgen of broos. Professionals hebben het voorrecht en de verantwoordelijkheid om die veerkracht te zien, te versterken en te beschermen.
Veerkracht is van, voor, in, met en door iedereen
Veerkracht blijft een krachtig en hoopvol begrip, op voorwaarde dat we het zorgvuldig invullen. Niet als druk om altijd ‘sterk’ te zijn, maar als uitnodiging om samen te zoeken hoe we met moeilijke omstandigheden kunnen omgaan. Of nog, hoe we medemenselijk kunnen zijn.
Veerkracht is geen prestatie. Het is iets dat groeit in verbinding tussen mensen, in buurten en in beleid. Sociaal werkers bouwen daar elke dag mee aan, stap voor stap, door aanwezig te zijn, te luisteren en te verbinden.
Reacties [1]
Stel je een situatie voor dat je wordt uitgenodigd voor een gesprek met een moeilijk onderwerp , een algemeen belangenconflict . Er zijn 3 man die vragen en verwijten afvuren en tegelijk aantonen dat men niets begrijpt van je vraagstelling. Stel de situatie is vaag, onduidelijk en men is niet geneigd opheldering te verschaffen . Integendeel door meer chaos en nog meer onduidelijkheid te creëren , houdt men alle troeven en de touwen in handen.
Wat te doen? Wat is veerkracht? Veerkracht is inzicht, doorzicht, kennis en ervaringsdeskundigheid. Telkens men je in een hoek duwt , leer je bij . Je laat je niet duwen in die hoek , je leert bij. Je kijkt, observeert en brengt orde in het gesprek door de vragen terug te spiegelen . Projecties spiegelen geeft kracht en vering want de waarheid komt ooit naar boven . En de waarheid brengt beweging . Mssmensen zullen weer vertrouwen(?) , in zichzelf, in anderen , in het leven(?) Vallen en opstaan maakt deel uit van beleven, aangeven en ontvangen.