Wie mag geluid maken in de stad? ‘Wat voor de een lawaai is, klinkt voor de ander als thuis’

De klank van de stad

De stad klinkt. Het is een gelaagde compositie van verkeersruis, stemmen, muziek, vogelgezang, gelach en geroep. Samen vormen deze klanken een soundscape die ons welzijn beïnvloedt, herinneringen oproept en iets vertelt over wie we zijn.

Toch wordt deze stedelijke soundscape vaak herleid tot één eenvoudige tegenstelling: stilte versus lawaai. Dat gaat voorbij aan het feit dat de stad voor iedereen anders klinkt en iets anders betekent. Wat voor de één lawaai is, klinkt voor de ander als thuis.

‘De stad is een gelaagde compositie van verkeersruis, stemmen, muziek, vogelgezang, gelach en geroep.’

Mijn masterthesis Sociaal Werk (UAntwerpen) zet de focus op die verborgen klanken, emoties en verhalen van de stad. Ik bracht inzichten uit sociaal werk, geluidsstudies, stadsstudies en psychologie samen en combineerde die met actieonderzoek in Antwerpen.Mijn thesis werd begeleid door professoren Pieter Cools en Marjan Moris.

Samen met Boslabs – een organisatie die activiteiten organiseert voor jongeren in maatschappelijk kwetsbare posities – onderzocht ik hoe de stad klinkt. Ik onderzocht ook hoe we jongeren zelf aan het woord kunnen laten in een gesprek rond stedelijk geluid, in plaats van enkel over hen te spreken. Daarvoor ontwikkelde ik een nieuwe methodologie: Soundvoice. Door te luisteren naar de stedelijke soundscape ontdekte ik kansen voor het sociaal werk.

Wat is de soundscape?

Het begrip ‘soundscape’ werd in de jaren zeventig geïntroduceerd door de Canadese componist R. Murray Schafer. Hij omschreef het als de auditieve tegenhanger van het landschap: het totaal van alle geluiden die ons omringen.Schafer, R. M. (1977), ‘The soundscape’, Destiny Books.

Voor Abdirahman, een deelnemer aan het onderzoek, klinkt dat heel concreet:
“In mijn buurt? Je hoort daar piano, auto’s, brommers, mensen die roepen op straat, zatte mensen, fietsen, voetstappen, sirenes…”In dit artikel gebruiken we schuilnamen. De citaten en namen zijn afkomstig uit een anoniem onderzoek met stedelijke jongeren in kwetsbare maatschappelijke posities. De echte namen zijn bekend bij de auteur.

‘Geluid vormt de stad en beïnvloedt hoe we plekken ervaren.’

Een soundscape is geen statisch decor. Het is een gelaagde, voortdurend veranderende compositie. Basisklanken zoals verkeer, wind en werkgeluiden mengen zich met sociale, muzikale en natuurlijke geluiden. En geluid beperkt zich niet tot buiten: het dringt door muren, ramen en deuren, tot binnen in huis.

Geluid vormt de stad en beïnvloedt hoe we plekken ervaren. Het kan ons ergens thuis laten voelen of juist vervreemden. Met andere woorden: luisteren is een van de fundamenten van leven in de stad, of toch voor de horende mens. Wie goed luistert, ontdekt patronen in de stad en dat elk geluid een eigen verhaal vertelt.

Impact van geluidsdruk op gezondheid

Geluid is niet alleen een kwestie van smaak of herinnering; het kan ons ook ziek maken. Langdurige blootstelling aan een te luide omgeving kan leiden tot stress, verhoogde bloeddruk, slaapproblemen en hartziekten.

Een recent Europees rapport becijferde dat in België jaarlijks ongeveer 1.600 vroegtijdige overlijdens worden toegeschreven aan geluidsvervuiling, vooral door verkeer, spoorwegen en luchtvaart.

‘De mogelijkheid om aan lawaai te ontsnappen, hangt samen met de sociale lagen in de stad.’

Met die cijfers in het achterhoofd lijkt het vanzelfsprekend om het probleem aan te pakken. Maar decibels vertellen niet het hele verhaal. Geluid wordt heel verschillend ervaren: wat voor de ene rustgevend klinkt, kan voor de ander bedreigend zijn.

Onze perceptie van geluid is niet alleen fysiek, maar ook cultureel en emotioneel bepaald. Verder is het geluidsniveau in de stad niet overal gelijk: de mogelijkheid om aan dit lawaai te ontsnappen, hangt samen met de sociale lagen in de stad.

Geluid is niet universeel

Onderzoekers beschouwen geluidservaring als een complexe wisselwerking tussen het geluid zelf, het individu en de omgeving. Volume, type geluid, bron en betekenis spelen allemaal een rol, maar ook persoonlijke factoren zoals leeftijd, culturele achtergrond en context bepalen hoe iemand een soundscape beleeft.

Studies tonen aan dat mensen met een collectivistische levenshouding zintuiglijke prikkels sneller dempen, terwijl individualistische personen geluid minder filteren en daardoor gevoeliger zijn voor storende klanken. Leeftijd speelt ook mee: jongeren vinden stille buurten vaak saai, terwijl ouderen dezelfde stilte juist als rustgevend ervaren.

‘Jongeren vinden stille buurten vaak saai, terwijl ouderen dezelfde stilte juist als rustgevend ervaren.’

“Als ik ergens ben en het is er heel stil, dan heb ik schrik. Want als er dan iets gebeurt, gaat niemand me kunnen helpen. Enkel als ik mensen rondom me hoor, ben ik gerust”, zegt Dahir. Aisha vult aan: “Als ik praat, dan lijkt het alsof ik roep, maar ik ben gewoon enthousiast.” Twee citaten die duidelijk maken hoe subjectief en contextafhankelijk geluidservaring kan zijn. Geluid is niet universeel: het leeft, verandert en klinkt voor iedereen anders.

Zo kan het geluid van een naderende politiesirene voor de één symbool staan voor redding, terwijl het voor een ander juist gevoelens van angst of dreigende agressie oproept. Deze uiteenlopende belevingen worden sterk beïnvloed door de huidskleur van de luisteraar.

Stilte als privilege

Geluidservaring verschilt niet alleen per persoon, maar ook per stadsbuurt. Een drukke verkeersader klinkt anders dan een park, een rijke wijk anders dan een armere. Die klanken beïnvloeden of we ons thuis voelen of juist niet.

Onderzoek toont dat armere buurten gemiddeld luider zijn: meer verkeer, dichte bebouwing, slechtere geluidsisolatie van de woning. Stilte wordt zo een sociaal privilege: wie geld heeft, koopt zich letterlijk rust. Rijke wijken hanteren strengere geluidsregels en projectontwikkelaars verkopen groene oases in de stad als luxegoed.

‘Wie geld heeft, koopt zich letterlijk rust.’

Daarnaast rommelt gentrificatie met de soundscape. Spelende kinderen, straatmuziek en spontane buurtklanken verdwijnen gaandeweg. Een nieuwe, commercieel aangestuurde soundscape met strengere geluidsnormen, komt in de plaats. Oorspronkelijke bewoners voelen zich hierdoor vervreemd.

In New York bleek dat door gentrificatie geluidsconflicten toenemen. In gegentrificeerde wijken nam het aantal geluidsoverlastklachten met maar liefst 70 procent toe. Niet omdat de omgeving rumoeriger werd, integendeel, maar omdat nieuwe bewoners andere normen en verwachtingen introduceerden.

Wie mag er geluid maken in de stad?

Spreken we over de stedelijke soundscape, dan hebben we het over controle. Decibelmeters, geluidsnormen en vergunningen bepalen wat storend is en wat niet. Achter die regels schuilt een visie die de leefstijl en de verwachting van de witte middenklasse weerspiegelt, die stilte koppelt aan rust, welzijn en woonkwaliteit.

Andere groepen merken dat hun geluid sneller als ‘overlast’ bestempeld wordt. Denk aan jongeren die zich uitdrukken via muziek of door samen te komen op pleinen, groepen die zich op maatschappelijk kwetsbare posities vinden of nieuwkomers die wonen op de alternatieve woningmarkt in de aankomstwijken.

‘Spreken we over de stedelijke soundscape, dan hebben we het over controle.’

Tijdens ons onderzoek gingen we met enkele jongeren op zoek naar stilteplekken. We kwamen uit bij een kerk en begraafplaats in de buurt. Fadumo en Aisha barstten in lachen uit: “Alsof wij daar welkom zijn!” Wanneer ik dit probeerde te nuanceren, antwoordden ze: “Zelfs als we daar welkom zijn, wie wil er nu ontspannen in een kerk of op een begraafplaats?”

Deze reactie illustreert dat stilteplekken niet universeel aanspreken, maar context- en cultuurgebonden zijn. Het is een uitdaging voor stedelijk beleid om ook in stilteplekken voldoende ruimte te bieden voor diversiteit.

Mooie geluiden zijn niet neutraal

Stadsonderzoekers hebben het opvallend vaak over ‘mooie geluiden’ zoals kerkklokken. Maar dat idee is niet neutraal: het verwijst naar een westerse, christelijke traditie en naar een wereldbeeld waarin het geen probleem is om op zondagochtend vroeg gewekt te worden door de klokken van de eucharistieviering.

Maar hoe zit het met de Azan, de islamitische oproep tot gebed? Waarom horen we die zelden in onze steden terwijl dit geluid voor velen net zo goed mooi en betekenisvol is, zeker in onze superdiverse steden waar een groot deel van de bevolking zich als moslim identificeert? Uit navraag blijkt dat de Azan simpelweg verboden is door de overheid.

‘Mooie geluiden zoals kerkklokken? Dat idee is niet neutraal.’

Enkele jaren geleden werkte ik aan een project over muziek en film op het eiland La Réunion. In de hoofdstad Saint-Denis viel het me op hoe alle religies er hoorbaar waren in de stad. Hindoes, moslims, katholieken … allemaal droegen ze bij aan een klankweefsel van klokken, gebedsoproepen en percussieve ritmes.

Voor sommigen klinkt dat misschien als auditieve chaos, maar je zou het evengoed kunnen zien als een superdiverse soundscape die religies naast elkaar laat klinken en zo ruimte schept voor wederzijdse erkenning.

De sociale orde sturen via geluid

Steden waren historisch altijd lawaaierige omgevingen. De stad is van nature luid, levendig en divers, maar wordt gedempt door beleid en door de invloed van dominante klassen.

Lees ook

‘Wie het meest nood heeft aan publieke ruimte, heeft die het minst’

Eeuwenlang bepaalden kerkklokken het ritme van de West-Europese stad. Sirenes waarschuwen voor brand, museumalarmen houden bezoekers op afstand van kunstwerken, en recent nog leek in Belgrado een massaal protest letterlijk uiteengedreven te worden door een geluidskanon.

Geluid kan reguleren en controleren: denk aan de gewijde stilte in een kerk, de gedempte rust in een dokterswachtkamer of de stille orde in een overheidskantoor. Geluid wordt ook bewust ingezet om sociale orde te sturen. Skaten, muziek spelen op straat, voetballen tegen een muur: soms wordt dit soort ‘jongeren-geluid’ door de politie aangepakt in buurten waar men dit soort activiteiten liever uit de buurt ziet verdwijnen.

Sociaal werk en de soundscape

Onze superdiverse steden bieden een schat aan geluidservaringen. Toch krijgt in het publieke debat over stedelijk geluid vaak slechts één stem weerklank: die van het witte en eerder iets oudere middenklassepubliek. Sommige groepen krijgen geen stem en hun ervaring van de stad blijft onzichtbaar.

Sociaal werkers bevinden zich in een unieke positie om dit spanningsveld bloot te leggen. Ze kunnen mee zichtbaar maken hoe beleid bepaalde stemmen wegdrukt en tegelijk ruimte creëren voor dialoog.

Lees ook

Conviviaal samenleven in de superdiverse stad

Het concept convivialiteit – samenleven ondanks verschillen – speelt hierbij een centrale rol. Geluid kan verbinden, maar ook conflicten blootleggen. Sociaal werkers kunnen uiteenlopende perspectieven naast elkaar beluisteren en vertalen naar beleid.

Door geleefde ervaringen te verzamelen en publiek te maken, krijgt beleid een spiegel voorgehouden. Want beleid dat enkel decibels meet, mist de essentie: geluid draagt altijd betekenis.

Geluid slaat bruggen tussen hier en daar

Voor mijn thesis werkte ik samen met jonge nieuwkomers. Ze ademden een transnationale leefwereld: hun herinneringen en geluidservaringen reikten verder dan de stad waar ze nu wonen. Geluid kan bruggen slaan tussen verleden en heden, tussen hier en daar. Zo vertelde Fadumo: “Het geluid van de regen doet mij denken aan mijn dorp in mijn thuisland. Want daar regende het altijd. Maar de regen in België klinkt echt heel anders.”

‘Toen ik pas in Antwerpen aankwam, was ik bang van het geluid van auto’s.’

“Toen ik pas in Antwerpen aankwam, was ik bang van het geluid van auto’s”, zei Aishi. “Want in mijn dorp was helemaal geen auto! Auto’s deden me denken aan bommen en geweren. Knal knal, BRRRRR. BOOOOOOM…”. Ze refereerde daarmee naar de burgeroorlog in haar thuisland die ze ontvluchtte.

Leefwereld verwoorden via geluid

Voor mijn onderzoek ontwikkelde ik een nieuwe methode: Soundvoice, geïnspireerd op de sociaalwetenschappelijke methode Photovoice.Wang, C. en Burris, M. A., (1997), ‘Photovoice: Concept, methodology, and use for participatory needs assessment’ in Health Education & Behavior, 24(3), 369–387.Daarbij worden jongeren uitgenodigd om alledaagse geluiden in hun omgeving vast te leggen. Deze geluidsopnames vormden vervolgens de basis voor diepte-interviews.

Daarnaast werd het proces verrijkt met Soundwalks, een begeleide wandeling die de aandacht richt op de omgevingsgeluiden, ontwikkeld door componist en akoestisch onderzoeker Hildegard Westerkamp. Samen leverden deze methoden rijke, kwalitatieve data op.

De resultaten van mijn onderzoek tonen dat jongeren hun leefwereld krachtig kunnen verwoorden via geluid. Opnames van regen, trams, geroep of muziek worden meer dan ruis: ze worden verhalen over identiteit, herinnering en verbondenheid.

‘Geluiden roepen herinneringen, emoties en verhalen op die anders nooit zouden worden gedeeld.’

Toen een tram plots moest remmen voor een overstekende fietser, klonk een fel snerpend geluid. “Als ik dat hoor, voel ik opnieuw de schok”, vertelde Hassan. Het scherpe geluid roept bij hem de herinnering op aan een ongeval waarbij hij blijvend letsel opliep. Geluiden roepen herinneringen, emoties en verhalen op die anders nooit zouden worden gedeeld.

Wat me ook opviel: geluid is een eenvoudige gespreksstarter. Het gaf jongeren het woord en bepaalde geluidsdetails brachten hen onmiddellijk naar hun transnationale identiteit.

De belofte van Soundvoice

Soundvoice laat zien dat luisteren naar de stedelijke soundscape meer kan opleveren dan cijfers of klachten. Het opent de deur naar dialoog, erkenning en creatief samenleven. Het is een manier om de stad te horen door de ogen en oren van haar bewoners.

Soundvoice laat jongeren de stad niet alleen horen maar ook vormgeven. Ze nemen eigenaarschap over de geluiden om hen heen en ontdekken hun kracht om verhalen zichtbaar te maken.

Laat de superdiverse stad meerstemmig klinken

Wie de volumeknop van de stad zomaar dichtdraait, dempt meer dan geluid alleen: stemmen verdwijnen, groepen worden gemarginaliseerd en de kleuren van het stedelijk leven vervagen. Tegelijk is stilte en controle over geluid een vorm van privilege, verbonden met sociale klassen en machtsstructuren. Dat vergeten we nog te vaak.

‘Wie de volumeknop van de stad zomaar dichtdraait, dempt meer dan geluid alleen.’

De hedendaagse superdiverse stad klinkt erg rijk: een klankweefsel van ontmoeting, verbondenheid en vervreemding. In combinatie met persoonlijke verhalen wordt die rijkdom pas echt hoorbaar.

Soundvoice laat horen dat de stad vele stemmen zingt. Wie goed luistert, hoort niet alleen geluiden, maar ook de herinneringen, verhalen en betekenissen van de stad. Het nodigt ons uit verder te luisteren dan onze oren en de stad te ervaren met verbeelding én aandacht voor de mensen die haar iedere dag vormgeven.