Je kan niet om ruimte heen
Ruimtelijke planning en stedenbouw hebben een grote impact op mensen in een kwetsbare positie. Ruimte is geen neutrale achtergrond van sociaal leven, maar speelt een belangrijke rol in wie gezien wordt, wie erbij hoort en wie moet verdwijnen. Het beïnvloedt sociale relaties, machtsverhoudingen en kansen. Wie werkt rond sociale rechtvaardigheid, kan dus niet om ruimte heen.
In veel stedelijke wijken staat het leven van mensen onder druk, niet alleen op straat maar ook achter de voordeur. Wie klein of ongezond woont, leunt sterker op pleinen, parken en straten om anderen te ontmoeten, even op adem te komen of gewoon te zijn.
‘Ruimte speelt een belangrijke rol in wie gezien wordt, wie erbij hoort en wie moet verdwijnen.’
Net in die buurten zijn ingrijpende infrastructuurwerken en stadsvernieuwing bezig of op komst. Kwetsbare bewoners voelen zich daarbij vaak onvoldoende gehoord en worden sneller bekeken als ‘overlast’ dan als volwaardige gebruikers van de stad. Uitsluiting zit niet alleen in wat zichtbaar gebeurt in de publieke ruimte, maar ook in wie er welkom is, wie mee mag spreken en wie invloed heeft wanneer die ruimte verandert.
Sleutelrol voor sociaal werk
Zo wordt duidelijk dat ruimtelijke planning en stedenbouw geen louter technische of ontwerpvraagstukken zijn. Stedelijke vernieuwing raakt aan hoe mensen leven, zich verplaatsen en hun plek proberen te behouden in de buurt. Elke ruimtelijke keuze die gemaakt wordt, heeft gevolgen. Ontwerpers en beleidsmakers kijken vaak vanuit hun eigen bril naar de stad.
Daarom speel jij als sociaal werker een sleutelrol in stadsvernieuwingsprocessen. Jij bewaakt dat de perspectieven van kwetsbare bewoners niet verloren gaan, maar mee richting geven aan keuzes over ruimte. Zo draag je bij aan publieke plekken die niet alleen bestaan, maar ook echt betekenisvol, toegankelijk en gedeeld zijn.
‘Jij bewaakt dat de perspectieven van kwetsbare bewoners niet verloren gaan, maar mee richting geven aan keuzes over ruimte.’
Je staat met één voet in het dagelijkse leven van bewoners en met de andere in gesprekken met professionals en beleid. Net daar kan jij het verschil maken: door vast te houden aan wat voor bewoners telt en vragen te stellen wanneer keuzes dreigen uit te sluiten.
Door aanwezig te zijn in de wijk, echt te luisteren en relaties op te bouwen, breng jij de geleefde stad binnen in stedelijke projecten. Je maakt zichtbaar wat plannen betekenen achter voordeuren en op straat, en helpt woorden te vinden die bruggen slaan tussen bewoners, ontwerpers en beleidsmakers. Zo wordt stadsvernieuwing geen verhaal van de geplande stad alleen, maar een proces dat het leven van mensen mee vormgeeft.
“De Arena-site in Deurne-Zuid ondergaat de komende jaren een grote transformatie.”
© SAAMO / Iso800
Wat betekent dit concreet?
Sociaal werk dat wil bijdragen aan steden waar niemand wordt achtergelaten draait niet om abstracte principes. Het gaat over hoe jij elke dag naar ruimte kijkt en ermee werkt, zowel voor, tijdens als na stadsontwikkeling. En dus ook in het dagelijkse gebruik van publieke ruimte.
Maar wat betekent dat concreet voor jouw praktijk als sociaal werker? SAAMO Antwerpen ging met het project ‘Ruimte publiek maken’ vijf jaar lang op verschillende manieren aan de slag.
Door die ervaring zien we drie manieren waarop jij als sociaal werker sociale verdringing kan tegengaan: publieke ruimte betekenis geven, je mengen in ruimtelijke keuzes en alert zijn voor verdringing en de impact op wonen. Wat volgt is een beschrijving van deze drie invalshoeken, telkens geïllustreerd met praktijkvoorbeelden uit Antwerpen.
Publieke ruimte is meer dan decor
Ten eerste kan jij publieke ruimte betekenis geven. Publieke ruimte is nooit neutraal. Ze draagt normen in zich die bepalen wie zich welkom voelt en wie niet. Als sociaal werker kan je die normen zichtbaar maken door ruimte te bekijken vanuit het perspectief van mensen die met uitsluiting te maken krijgen. Zie publieke ruimte als meer dan decor, als een manier om mensen ook letterlijk een plaats te geven in de samenleving.
‘Door zwerfruimte samen met bewoners te activeren als buurt- en ontmoetingsplek, ontstaat ruimte die gedragen wordt door de buurt.’
Dat vraagt dat je een actieve rol opneemt, bijvoorbeeld door samen met bewoners te zoeken naar manieren om ruimte niet alleen figuurlijk, maar ook letterlijk te claimen. Je kan beginnen bij wat onderbenut wordt. In buurten waar ruimte schaars is, liggen tegelijk gebouwen en terreinen braak. Die zwerfruimte biedt kansen. Door zulke plekken samen met bewoners te activeren als buurt- en ontmoetingsplek, ontstaat ruimte die gedragen wordt door de buurt.
Een voorbeeld is De Kloostertuin op het dichtbevolkte Antwerpse Kiel, waar een grasveld rond Woonzorgcentrum Hollebeek werd omgevormd tot een ecologische gemeenschapstuin. Met zitplekken en een pluktuin in gedeeld beheer groeide de plek uit tot een ruimte van en voor de buurt waar mensen elkaar vinden en zich mede-eigenaar voelen.
Ruimte herlezen en herverdelen
Ook tijdelijke lege ruimte tijdens de werken kan je invullen. De Arena-site in Deurne-Zuid ondergaat de komende jaren een grote transformatie. Met Buurtbar Vrijstaat Arena ontstond een ontmoetingsplek in een gebied onder constructie. Zulke initiatieven tonen hoe jij als sociaal werker samen met bewoners ruimte kan herlezen en herverdelen, zodat plekken opnieuw van betekenis worden voor wie er leeft.
Zien wie er niet aanwezig is in de publieke ruimte maakt ook deel uit van ruimtemaken. In Antwerpen-Noord en Borgerhout merkten sociaal werkers dat vrouwen opvallend minder aanwezig waren in het straatbeeld.
Door samen met hen hun ervaringen te verzamelen en te vertalen naar concrete voorstellen, konden zij hun plaats opeisen. Zes duidelijke wensen voor een vrouwvriendelijke Turnhoutsebaan kregen via stickers bij handelaars en buurtpartners een plaats in de winkelstraat.
Op het dichtbevolkte Antwerpse Kiel werd een grasveld rond een woonzorgcentrum omgevormd tot ecologische gemeenschapstuin De Kloostertuin.
© Walter Busschots voor SAAMO
Ervaringskennis van grote waarde
Bewoners kennen hun wijk vaak door en door. Ze weten waar het leven zich afspeelt, welke plekken betekenisvol zijn, waar het goed gaat en waar het moeilijk loopt. Hun ervaringskennis is van grote waarde, maar blijft vaak onderbelicht. Wanneer plannen worden gemaakt, overheersen technische, esthetische of beleidsmatige logica’s.
Architecten en planners kijken nu eenmaal met een andere bril naar de wijk. Maar wat op plan logisch of mooi lijkt, kan voor bewoners weinig of net een heel andere betekenis hebben. Bewoners hechten waarde aan plekken die verbonden zijn met herinneringen, relaties of dagelijkse routines, ook al zijn die voor buitenstaanders onzichtbaar.
‘Architecten en planners kijken nu eenmaal met een andere bril naar de wijk.’
Daarom is een tweede manier om als sociaal werker rond ruimte te werken, je actief mengen in gesprekken over ruimtelijke keuzes. In tegenstelling tot ruimtelijke professionals ben jij langdurig nabij en sta je midden in de leefwereld van bewoners. Jouw rol als sociaal werker bestaat eruit de verhalen van bewoners zichtbaar en hoorbaar te maken binnen ruimtelijke processen.
Je vertaalt wat leeft in de wijk naar een taal die ontwerpers en beleidsmakers begrijpen en kunnen meenemen in hun afwegingen. Zo maak je zichtbaar wat plannen doen met het dagelijkse leven van mensen. Dat vraagt tijd: luisteren, vertrouwen opbouwen en ook lastige gesprekken voeren.
Andere manier van werken
Je erkent bewoners, zeker zij die veel drempels ervaren, als experten van hun eigen wijk. Je helpt hen woorden te geven aan hoe zij publieke ruimte beleven en hoe die volgens hen anders kan werken.
Dat vraagt om andere manieren van werken dan de klassieke inspraakmomenten. Niet iedereen voelt zich daar thuis, kan plannen lezen of durft zich uit te spreken in een groep vol onbekenden. Daarom creëer je ruimte voor andere trajecten en methodieken die stemmen samenbrengen en sterker maken.
In Deurne-Noord, dat geconfronteerd wordt met grootschalige werken voor de Oosterweelverbinding, gebeurde dat met het DNA-spel. Dat is een gespreksinstrument dat bewoners uitnodigt om samen te praten over wat hun wijk typeert, verbindt en onder druk zet. Vanuit persoonlijke verhalen ontstaat zo een gezamenlijk verhaal over de buurt, dat ook bruikbaar is voor planners en ontwerpers.
Op een gelijkaardige manier ging SAAMO in Antwerpen-Noord met vrouwen aan de slag rond hun ervaringen in de publieke ruimte. Hun vaststelling was helder: wanneer vrouwen verdwijnen uit het straatbeeld, verliest de publieke ruimte aan kwaliteit voor iedereen. Die ervaringen werden vertaald naar een toolbox die helpt om publieke ruimte te bekijken en te verbeteren vanuit een genderperspectief.
Ook na de ontwerpfase
Je betrokkenheid als sociaal werker stopt niet wanneer plannen goedgekeurd zijn. Net tijdens de werken en in de periode daarna komen nieuwe spanningen, vragen en inzichten naar boven. Organiseer dus regelmatig overleg tussen bewoners en uitvoerende actoren zoals werfleiders of leegstandsbeheerders, zoals in het initiatief Buurtmakers in Deurne-Noord.
Dat kan via toegankelijke overlegmomenten, maar evengoed door samen door de wijk te wandelen en bewoners hun buurt te laten tonen zoals zij die ervaren. Wanneer je je mengt in ruimtelijke keuzes voor, tijdens en na de uitvoering, help je bouwen aan publieke ruimte die vertrekt vanuit het dagelijkse leven van bewoners en daar ook op blijft aansluiten.
Voor wie zijn de plannen?
De derde manier van werken rond ruimte betekent dat je alert bent wanneer ingrepen gerealiseerd worden. Want wat is de impact van de werken op de woonst en het leven van de mensen?
Stadsvernieuwing gaat namelijk niet alleen over hoe toekomstplannen eruitzien, maar vooral over voor wie ze uiteindelijk worden uitgevoerd. Zodra plannen bekend gemaakt worden duikt voor veel bewoners een eenvoudige maar beladen vraag op: kan ik hier nog wonen? Die onzekerheid speelt niet alleen bij de bekendmaking, maar sleept vaak nog jarenlang aan. Wachten en leven op wat aanvoelt als een permanente werf wegen zwaar, precies omdat in die tussentijd de leefbaarheid onder druk komt te staan.
‘Voor heel wat bewoners wordt het moeilijk om hun plek te behouden.’
Als sociaal werker zie jij hoe die druk zich vertaalt naar het dagelijkse leven. Wijken worden aantrekkelijker, prijzen stijgen en voor heel wat bewoners wordt het moeilijk om hun plek te behouden. Huurders, en zeker wie privé huurt, voelen dat vaak het eerst. Mensen weten niet wat hen te wachten staat. Zullen ze kunnen terugkeren na de werken? Zullen ze straks nog welkom zijn? Jij kan die onzekerheid zichtbaar maken en aankaarten bij stadsdiensten en ontwikkelaars. Zo breng je een realiteit binnen die in plannen vaak onderbelicht blijft.
“Organiseer dus regelmatig overleg tussen bewoners en uitvoerende actoren zoals werfleiders of leegstandsbeheerders.”
© SAAMO
Waardig wonen
Het gaat daarbij niet over betaalbaarheid alleen. Het gaat ook over sociale cohesie. Een sterke wijk heeft een mix van bewoners en woningen, mensen met verschillende achtergronden en inkomens, huur- en koopwoningen naast elkaar. Wanneer buren vertrekken en nieuwe bewoners niet dezelfde binding hebben met de wijk, verdwijnt het weefsel dat een buurt leefbaar maakt. Wat overblijft, is een wijk die haar diversiteit en veerkracht verliest.
Naast wonen gaat stadsvernieuwing ook over de kwaliteit van de leefomgeving, over hoe mensen hun buurt ervaren. Op plekken zoals de Arena-site zorgt leegstand en verwaarlozing voor een gevoel van onveiligheid en schaamte. Bewoners vertellen dat ze geen bezoek meer durven ontvangen en hun trots op de buurt verdwijnt. Zulke signalen gaan niet over uiterlijk alleen, maar raken aan waardigheid en welzijn. Jij kan die signalen oppikken en benoemen als gevolgen van stadsvernieuwing die raken aan waardigheid, veiligheid en thuisgevoel.
Impact van de werkzaamheden
Tijdens de werken zelf wordt het leven vaak nog moeilijker. Omwegen, afgesloten doorgangen, rommel en lawaai beperken de bewegingsvrijheid, zeker voor ouderen en gezinnen met kinderen. Plekken om elkaar te ontmoeten of even tot rust te komen verdwijnen tijdelijk of voorgoed. Door die impact te blijven benoemen, maak je duidelijk dat het gaat over de kwaliteit van het dagelijks leven van bewoners, een fundamentele voorwaarde om ergens te kunnen blijven wonen.
‘Jij kan erop toezien dat stadsvernieuwing geen breuklijn wordt in mensenlevens.’
Stadsvernieuwing betekent bovendien vaak dat bewoners hun woning tijdelijk of definitief moeten verlaten, vooral huurders. Hoewel ook sociale huurders onzekerheid ervaren, hebben zij doorgaans wel de zekerheid van een andere woning. Voor private huurders ontbreekt die garantie vaak, net als structurele ondersteuning.
Jij kan erop toezien dat stadsvernieuwing geen breuklijn wordt in mensenlevens. Door te pleiten voor planmatige en gerichte begeleiding van verhuisbewegingen, met tijdige informatie, ondersteuning bij herhuisvesting en aandacht voor het behoud van sociale netwerken, maak jij het verschil. Die verantwoordelijkheid ligt bij de stad en ontwikkelaars, maar jij kan hen daar expliciet op aanspreken en vragen om begeleiding te voorzien of budget vrij te maken zodat sociaal werkers die rol kunnen opnemen.
Samen ruimte maken
Een stad wordt niet alleen ontworpen, ze wordt elke dag gemaakt door wie er woont, werkt en zich er doorheen beweegt. Wanneer beleid en ontwerp te ver afstaan van die realiteit, verkleint de toegang tot wonen, publieke ruimte en voorzieningen, vooral voor mensen in een kwetsbare positie. Door als sociaal werker te vertrekken vanuit hun ervaringen en die te verbinden met beleid en ontwerp, werk je aan een stad die meer mensen kan dragen en minder uitsluit.
‘Neem je plek in, vertrouw op je kennis en ervaring, en zoek actief samenwerking met ruimtelijke professionals.’
Dat vraagt tijd, ruimte en erkenning voor sociaal werk. Niet als aanvulling achteraf, maar als een meerwaarde doorheen het hele traject. Vanuit hun verankering in de wijk en hun langdurige relaties met bewoners kunnen sociaal werkers signalen vroeg oppikken en mensen op een laagdrempelige manier betrekken.
En tegelijk is dit ook een uitnodiging. Aan jou, sociaal werker. Neem je plek in, vertrouw op je kennis en ervaring, en zoek actief samenwerking met ruimtelijke professionals die openstaan voor jouw perspectief. Bouw aan ruimtecoalities, blijf verbinden en blijf vragen stellen. Want samen ruimte maken, dat is precies waar sociaal werk het verschil maakt.
Reacties