Achtergrond

Partnergeweld: ‘Ook mannen kunnen slachtoffer zijn’

Kasia Uzieblo, Vivienne de Vogel

Er is de laatste tijd meer aandacht voor vrouwen die slachtoffer zijn van partnergeweld. Dat is goed, schrijven experts Kasia Uzieblo en Vivienne de Vogel. Maar ze waarschuwen voor een keerzijde: Wanneer we dit beeld over partnergeweld tot het enige geldige verhaal verheffen, dreigen andere slachtoffers, plegers en geweldspatronen buiten beeld te blijven.

Feministische bril blijft nodig

Geweld van mannen tegen hun vrouwelijke partner had jarenlang nauwelijks een naam. Het bleef verborgen achter de voordeur en werd vaak afgedaan als een privézaak en genormaliseerd. Voornamelijk vrouwenbewegingen slaagden er na een lange en uitputtende strijd in om dat stilzwijgen te doorbreken.

‘Een aanzienlijk deel van de vrouwen krijgt te maken met partnergeweld.’

Ze maakten zichtbaar hoe economische afhankelijkheid, ongelijke machtsverhoudingen, seksistische normen en gebrekkige rechtsbescherming geweld tegen vrouwen mogelijk maken en bestendigen. Vanaf het einde van de jaren tachtig kwam er een steeds betere strafrechtelijke erkenning van geweld tegen vrouwen.

Die feministische bril blijft nodig. Vandaag krijgt nog steeds een aanzienlijk deel van de vrouwen te maken met partnergeweld. Vrouwen krijgen gemiddeld ook vaker te maken met verschillende geweldsvormen en met ernstiger fysiek en seksueel geweld. Vrouwen zijn bovendien sterk oververtegenwoordigd bij dodelijk partnergeweld.

Blik kan vernauwen

Wie deze patronen negeert, blijft blind voor de manier waarop genderongelijkheid, afhankelijkheid en machtsverhoudingen het risico op partnergeweld, de ernst ervan en de mogelijkheden om er al dan niet aan te ontsnappen mee bepalen.

Maar een dergelijke bril kan tegelijk een vernauwende blik worden. Dat gebeurt wanneer gender niet langer één verklaring, maar de volledige verklaring wordt. Dan wordt de rolverdeling vooraf ingevuld: de man als pleger, de vrouw als slachtoffer, macht en controle als oorzaak.

Slachtoffers die niet in dat schema passen, moeten haast eerst bewijzen dat hun ervaring überhaupt bestaat. Daardoor durven nog te veel slachtoffers wat hen overkomt niet voor zichzelf als geweld te benoemen, laat staan er met anderen over te spreken of hulp te zoeken.

Cijfers schetsen meerdere waarheden

Over vrouwelijke slachtoffers hebben we inmiddels talrijke prevalentiecijfers. Zo stelt de Wereldgezondheidsorganisatie dat wereldwijd bijna één op de drie vrouwen ooit fysiek of seksueel partnergeweld, dan wel seksueel geweld door een niet-partner, heeft meegemaakt.

Mannelijke slachtoffers krijgen veel minder systematisch een plaats in de cijfers. Wie niet goed zoekt, kan daardoor ten onrechte de indruk krijgen dat mannen nauwelijks of zelfs nooit slachtoffer worden. Nochtans blijkt uit recente cijfers dat ongeveer evenveel mannen als vrouwen in de loop van hun leven minstens één vorm van intiem partnergeweld ervaren.

‘Ongeveer evenveel mannen als vrouwen ervaren in de loop van hun leven minstens één vorm van intiem partnergeweld.’

De verschillen tussen mannen en vrouwen hangen sterk af van wat en hoe we meten. Als alle vormen van partnergeweld worden samengenomen – dus inclusief psychisch geweld – en er niet gekeken wordt naar de ernst, frequentie of context, worden de verschillen in prevalentie kleiner. Dan telt een eenmalige duw en een jarenlang patroon van ernstig fysiek geweld in beide gevallen mee als één slachtoffer.

Zodra we rekening houden met herhaling, ernst en specifieke vormen van geweld zien we dat vrouwen vaker slachtoffer zijn.

Aanzienlijk aantal mannelijke slachtoffers

Relatieve verschillen mogen ons echter niet blind maken voor absolute aantallen: een groep kan minder vaak slachtoffer worden en alsnog tal van slachtoffers tellen. Recente cijfers uit Engeland en Wales illustreren dit treffend. Daar heeft 26,6 procent van de vrouwen sinds de leeftijd van zestien jaar partnergeweld meegemaakt, tegenover 18,2 procent van de mannen. In absolute aantallen gaat het om 6,5 miljoen vrouwen én 4,3 miljoen mannen. Gepeild naar ervaringen van partnergeweld dat plaatsvond in het voorafgaand jaar, gaat het om 1,76 miljoen vrouwen en 1,13 miljoen mannen.

Ook Nederlandse cijfers wijzen erop dat het mannelijk slachtofferschap in absolute aantallen aanzienlijk is. Uit een grootschalige studie blijkt 4 procent van de vrouwen en 2 procent van de mannen in de afgelopen vijf jaar slachtoffer geweest te zijn van minstens één voorval van huiselijk geweld gepleegd door een partner of ex-partner. Omgerekend naar absolute aantallen gaat het om 278.000 vrouwen en 139.000 mannen. Bij circa 76.000 vrouwen en 13.000 mannen gaat het om structureel geweld.

‘Relatieve verschillen mogen ons echter niet blind maken voor absolute aantallen.’

Niettegenstaande dat deze cijfers aangeven dat vrouwen vaker slachtoffer worden van ernstigere vormen van partnergeweld, kunnen 4,3 miljoen, 1,13 miljoen, 139.000 of 13.000 mannelijke slachtoffers bezwaarlijk als een marginaal gegeven worden beschouwd. Die realiteit dreigt uit beeld te verdwijnen wanneer telkens de vergelijking met vrouwen gemaakt wordt.

Onbedoeld kan die nuancering de omvang en ernst van mannelijk slachtofferschap relativeren of onzichtbaar maken. Ook dreigen we de impact van partnergeweld op mannelijke slachtoffers uit het oog te verliezen. Want ook zij ervaren fysieke, psychische en sociale gevolgen, waaronder angststoornissen, depressie, schaamte en sociale isolatie.

Partnergeweld volgt niet altijd hetzelfde patroon

Mede door de zaken die de media halen, denken we bij partnergeweld vaak aan een duidelijk afgebakend scenario: de ene partner pleegt geweld, de andere ondergaat het. Bij intieme terreur probeert één partner de andere systematisch te controleren en te domineren. Angst, isolatie, vernedering en dreiging vormen er een patroon van psychisch geweld, dat gepaard kan gaan met fysiek of seksueel geweld.

Maar onder de noemer partnergeweld gaan ook andere dynamieken schuil. Bij situationeel partnergeweld, bijvoorbeeld, escaleren conflicten tot agressie zonder dat één partner de ander voortdurend controleert. Beide partners gebruiken gewelddadig gedrag. Ze raken verstrengeld in een dynamiek waarin pleger- en slachtofferschap minder duidelijk van elkaar te onderscheiden zijn. Ook dit geweld kan ernstig zijn, maar het vraagt een andere aanpak.

Dat complexere beeld vinden we eveneens terug in onderzoek: in uiteenlopende studies blijkt het geweld geregeld van beide partners uit te gaan. Dat betekent echter niet dat hun gedrag, motieven, aandeel of de gevolgen ervan noodzakelijk gelijk zijn. Eén duw uit zelfverdediging is bijvoorbeeld niet hetzelfde als een langdurig patroon van intimidatie en controle.

© Pexels / Samer Daboul

Onderliggende dynamiek zorgvuldig onderzoeken

Dat beide partners geweld gebruiken, mag dan ook nooit een reden zijn om individuele verantwoordelijkheid te minimaliseren. Het omgekeerde is even riskant: elke situatie vooraf benaderen alsof er noodzakelijk één duidelijke (en mannelijke) pleger en één duidelijk slachtoffer is.

Want wie de onderliggende dynamiek niet zorgvuldig onderzoekt, riskeert interventies op te zetten die voorbijgaan aan wat nodig is om de veiligheid te herstellen, verantwoordelijkheid te bevorderen en nieuw geweld te voorkomen.

‘Wie de onderliggende dynamiek niet zorgvuldig onderzoekt, riskeert interventies op te zetten die voorbijgaan aan wat nodig.’

Ter illustratie een casus uit de praktijk. Een man besluit na jaren van psychisch geweld eindelijk de stap naar de politie te zetten. Wanneer vlak voordien een conflict escaleert en zijn vrouw hem vernedert en provoceert, verliest hij zijn zelfbeheersing en grijpt hij haar naar de keel. Dat is een ernstig feit. Wanneer je uitsluitend naar dit incident kijkt, lijkt de aanpak helder: de man wordt als pleger vervolgd en uit huis geplaatst.

Later verklaren getuigen hoe de man jarenlang gebukt ging onder manipulatie, pesterijen en vernederingen. Na zijn vertrek richt de vrouw datzelfde gedrag op de kinderen. Een interventie die alleen op zijn zichtbare geweld focust, pakt dan wel het acute incident aan, maar laat de onderliggende dynamiek – en de onveiligheid van de kinderen – ongemoeid.

Plegerschap heeft meer dan één voedingsbodem

In veel definities en beleidskaders rond gendergerelateerd geweld staan genderongelijkheid en ongelijke machtsverhoudingen centraal. Vanuit dat perspectief wordt partnergeweld in eerste instantie verklaard als een manier waarop mannen macht en controle over vrouwen proberen te verwerven of te behouden.

Die verklaring maakt problematische patronen zichtbaar, maar is niet toepasbaar op alle vormen van partnergeweld. Genderongelijkheid biedt bijvoorbeeld geen afdoende verklaring voor geweld binnen LGBTQIA+-relaties, voor situaties waarin een vrouw de pleger is of voor relationele conflicten waarin beide partners geweld gebruiken. Maar ook binnen heteroseksuele relaties ontstaat geweld niet noodzakelijk vanuit een patroon van mannelijke dominantie.

‘Motieven kunnen we niet uit iemands gender afleiden.’

Onderzoek laat duidelijk zien dat partnergeweld altijd voortkomt uit een samenspel van factoren op individueel, relationeel, sociaal-cultureel en maatschappelijk niveau. Gendernormen en maatschappelijke ongelijkheid kunnen daarin een rol spelen, maar komen niet consequent als de sterkste risicofactoren naar voren.

Vaak worden juist sterkere verbanden gevonden met bijvoorbeeld eerdere geweldservaringen en eigen slachtofferschap, problemen met emotieregulatie, beperkte vaardigheden om conflicten en problemen op te lossen, jaloezie, middelengebruik, psychische problemen, financiële stress en vastgelopen relationele patronen. En dit bij zowel mannelijke als vrouwelijke plegers van partnergeweld.

Ook de veronderstelling dat dominantie en controledrang bij uitstek mannelijke motieven zijn, vraagt om nuancering. Vrouwelijke plegers geven namelijk eveneens aan dat zij geweld kunnen gebruiken om macht of controle over hun mannelijke partner te verwerven. De motieven kunnen we dus niet zonder meer uit iemands gender afleiden.

Wie niet in het script past, herkent zichzelf moeilijker

Waarom is al die nuance nodig? Volstaat het niet dat we aandacht hebben voor partnergeweld, ongeacht hoe we het precies begrijpen? Helaas niet. Onze beeldvorming bepaalt wie zichzelf als slachtoffer herkent, wie door anderen wordt geloofd en welke hulp wordt aangeboden. Wie niet in het dominante verhaal past, dreigt dan ook buiten beeld te blijven, met alle mogelijke gevolgen van dien.

Hulp zoeken begint lang vóór iemand een nummer belt of bij een dienst binnenstapt. Slachtoffers spreken zelden meteen over ‘partnergeweld’. Ze vertellen over een partner die hun telefoon controleert, geld achterhoudt of hen kleineert, of over ruzies die fysiek escaleren. Wie zichzelf niet herkent in het gangbare slachtofferbeeld, noemt dat eerder ‘relatieproblemen’.

‘Onze beeldvorming bepaalt wie zichzelf als slachtoffer herkent.’

Dit geldt voor zowel vrouwelijke als mannelijke slachtoffers. Wel botsen mannen ook nog op dominante ideeën over mannelijkheid: een man hoort sterk te zijn, kan en zal zich altijd verdedigen en laat zich niet controleren – al zeker niet door een vrouw. Schaamte, angst om niet geloofd of uitgelachen te worden en de vrees om a priori als pleger te worden behandeld en zo ook het contact met bijvoorbeeld de eigen kinderen te verliezen, wordt door veel mannelijke slachtoffers aangeduid  als reden om geen hulp te zoeken.

Een vergelijkbare vaststelling geldt voor LGBTQIA+ personen. Hun ervaringen passen eveneens vaak niet binnen de ‘vertrouwde’ beeldvorming over partnergeweld, wat ook voor hen de drempel om hulp te zoeken verhoogt.

Genderbias kan professioneel oordeel sturen

Nuance verzwakt de aanpak van partnergeweld dus niet. Ze is juist nodig om geweld beter te herkennen, risico’s correcter in te schatten en doeltreffender in te grijpen.

Die bredere blik mogen we van hulpverleners, onderzoekers en beleidsmakers verwachten. Maar ook een professioneel oordeel wordt beïnvloed door verwachtingen, stereotypen en impliciete vooroordelen. Onderzoek illustreert dat wanneer mannen en vrouwen vergelijkbaar geweld plegen, mannelijke plegers over het algemeen als gevaarlijker worden beoordeeld en strenger worden aangepakt. Geweld door vrouwen wordt sneller geminimaliseerd, als reactief beschouwd of aan zelfverdediging toegeschreven.

‘Geweld door vrouwen wordt sneller geminimaliseerd.’

Ook ons hulpaanbod weerspiegelt vaak de stereotiepe ideeën. Beleidsmaatregelen en slachtofferprogramma’s richten zich in taal, beeldvorming en organisatie vooral tot vrouwen en meisjes. Terwijl daderprogramma’s doorgaans voor mannen zijn ontwikkeld en van intieme terreur als uitgangspunt vertrekken.

Erkenning is geen schaars goed

In ons dagelijkse werk merken we hoe hardnekkig die blinde vlek is. Cijfers over mannelijk slachtofferschap worden bijvoorbeeld bij voorbaat betwijfeld of onmiddellijk gerelativeerd. Wie vraagt om die cijfers ernstig te nemen en het dominante kader te verbreden, wordt al snel in een antifeministisch hokje geplaatst.

De oproep om ook mannelijke en genderdiverse slachtoffers te zien, miskent het geweld tegen vrouwen nochtans helemaal niet. Ook al merken we in het maatschappelijk debat een polariserend discours, toch groeit bij steeds meer organisaties en media dit besef dat erkenning geen schaars goed is. Meer expliciete aandacht voor mannelijke slachtoffers doet geen afbreuk aan de noodzakelijke erkenning van geweld tegen vrouwen.

‘Cijfers over mannelijk slachtofferschap worden bij voorbaat betwijfeld of onmiddellijk gerelativeerd.’

We moeten de genderbril niet afzetten, maar wel voortdurend scherpstellen. Het volstaat daarbij niet om aan bestaande teksten, beleidskaders en hulpverleningsmodellen simpelweg ‘en mannen’ toe te voegen. Werkelijke inclusie vraagt om ook de onderliggende aannames over slachtoffer- en plegerschap te herzien. We moeten onze eerste interpretaties bevragen, systematisch naar gedrag, context en impact kijken en onderzoeken wie in onze cijfers, taal, richtlijnen en hulpverlening buiten beeld blijft.

Pas wanneer we ruimte maken voor de volledige werkelijkheid, kunnen we ieder slachtoffer erkennen, iedere pleger aanspreken en hulp bieden die werkelijk past en dynamieken van partnergeweld zoveel mogelijk voorkomen.

Reacties [1]

  • Geert Desmet

    Ik ben blij dat het gegeven van partnergeweld hier genuanceerd belicht wordt. Uit eigen ervaring van zowel daderschap als slachtofferschap heb ik ervaren dat de dynamiek van geweld geen zwartwit gegeven is. Ik heb lang niet beseft dat ik zelf slachtoffer was tot buitenstaanders me er op wezen. Het is ook pas na een scheiding dat ik bepaalde aspecten van daderschap bij mezelf kon zien. Zolang ik middenin de strijd zat had ik geen heldere blik op de dynamiek.
    Niet mijn ervaring, maar wellicht te verruimen naar nuancering in geweldsituaties tussen kinderen en ouders.

We zijn benieuwd naar je mening!
Blijf hoffelijk, constructief en respectvol

 

Elke reactie wordt gemodereerd. Lees hier onze spelregels. Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd.