Een ontmoeting met de rechter
Als kinderen en jongeren in contact komen met een rechter, bevinden ze zich vaak in een moeilijke periode vol stress, twijfel en onzekerheid. Hun ouders zijn bijvoorbeeld net gescheiden, ze kunnen niet meer thuis wonen, ze hebben een misstap begaan of ze kwamen in aanraking met geweld.
Als minderjarige zijn ze bovendien nog volop in ontwikkeling en vaak afhankelijk van volwassenen die beslissingen nemen over hun leven. Daarnaast is de rechtbank voor velen onbekend terrein, terwijl procedures complex zijn en tal van vragen oproepen.
‘Kinderen en jongeren zijn volwaardige medeburgers met een eigen stem.’
Dit maakt hen extra kwetsbaar in het navigeren van het juridische landschap. Tegelijkertijd blijven kinderen en jongeren ook in juridische procedures volwaardige medeburgers met een eigen stem, en hebben ze het recht om beslissingen mee vorm te geven.
Kinderen en jongeren in asielprocedures
Dat geldt ook voor kinderen en jongeren in asielprocedures. Wanneer hun asielverzoek wordt afgewezen door het Commissariaat-generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen (CGVS), kunnen ze deze beslissing aanvechten in een beroepsprocedure bij de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (RvV) in Brussel.
Begeleide minderjarigen gaan met hun ouder(s) of in eigen naam in beroep, niet-begeleide minderjarigen met hun voogd. Samen vragen ze aan de asielrechter om een nieuwe beslissing te nemen. Deze beroepsprocedure is schriftelijk en verloopt hoofdzakelijk als een briefwisseling.
Daarnaast worden de meeste minderjarigen, net als volwassenen, uitgenodigd voor een zitting. Tijdens de zitting kunnen de partijen hun belangrijkste opmerkingen mondeling voordragen, en kan de rechter de minderjarige horen.
Cruciaal maar stressvol
Ons onderzoek toont aan dat de zitting bij de rechter voor kinderen en jongeren een cruciaal maar ook bijzonder stressvol moment in hun asielprocedure markeert. Aan de hand van creatieve gespreksmethoden brachten we in kaart hoe jongeren op die ervaring terugblikken.
‘Kan de rechter boos worden? Kan mijn tolk iets anders vertellen?’
WahidWahid is een pseudoniem, een achttienjarige Afghaanse jongere, deelt zijn ervaring: “Ik had stress over de vragen. Dat ik geen goed antwoord kon geven. Wat gaat er gebeuren? Niemand weet dat. Kan de rechter boos worden? Kan mijn tolk iets anders vertellen? En kan je daar zelf nog iets zeggen?”
Er staat veel op het spel
Bij de ontmoeting met de rechter staat er veel op het spel. De uiteindelijke beslissing bepaalt hoe deze kinderen en jongeren hun toekomst in België verder kunnen inkleuren.
Bovendien komt de druk van een zitting bij de RvV nog bovenop de hoge ondersteuningsnood van deze minderjarigen. Zij kampen niet alleen met een onzekere verblijfssituatie en moeilijke levensomstandigheden in een nieuw land, maar dragen vaak ook de gevolgen van trauma, verlies en een eerdere afwijzing door het CGVS met zich mee.
Volwassenen vertrouwen die ze niet kennen, is voor hen allesbehalve vanzelfsprekend. Bovendien hebben ze nauwelijks informatie op hun maat ter beschikking over de asielprocedure in beroep.
Tegelijkertijd toont ons empirische onderzoek aan dat veel minderjarigen de ontmoeting met de asielrechter heel serieus nemen. Ze willen dat de rechter hen echt hoort, ziet en begrijpt, ook als ze zelf niet willen of kunnen spreken tijdens de zitting. Dit vraagt om een zorgzame aanpak die rekening houdt met hun noden en rechten.
Justitie waarin kinderen en jongeren tot hun recht komen
De contouren van zo’n kindvriendelijke aanpak vinden we terug in onder meer het VN Kinderrechtenverdrag en de Richtlijnen van de Raad van Europa over kindvriendelijke justitie. ‘Kindvriendelijke’ of ‘kindgerichte’ justitie betekent dat een rechter, en bij uitbreiding iedereen die bij de procedure en het dossier betrokken is, moet zorgen dat kinderen en jongeren er ‘tot hun recht’ komen.
De procedure moet aangepast zijn aan de noden van minderjarigen, en moet hun mensenrechten respecteren. De zitting moet veilig zijn (recht op bescherming), minderjarigen ondersteunen (recht op provisie) en hen de mogelijkheid geven om in alle openheid aan de rechter te kunnen tonen wat zij belangrijk vinden (recht op participatie).
In juridische procedures moeten deze mensenrechten vertaald worden tot ‘procedurele waarborgen’: garanties die nageleefd moeten worden tijdens alle fasen van een juridische procedure, ook tijdens de zitting. Ze garanderen dat jongeren gehoord worden met de juiste ondersteuning, dat hun privacy beschermd blijft en dat de zitting aangepast is aan hun leeftijd en kwetsbaarheid. Bij minderjarige verzoekers vragen deze waarborgen extra aandacht en zorgvuldigheid.
Klassieke zittingszaal.
© Sara Lembrechts
Observaties in reguliere zittingszalen
De Belgische asielprocedure in beroep kent op papier echter geen bijzondere procedurele waarborgen voor minderjarigen. Kinderen en jongeren worden grotendeels onder dezelfde omstandigheden en op dezelfde manier gehoord als volwassenen.
Onze observaties tijdens zittingen tonen dat de huidige setting, en de interactie die de zitting toelaat, niet beantwoorden aan wat het kinderrechtenkader voorschrijft. Dat komt overeen met wat kinderen en jongeren die een zitting bij de RvV hebben meegemaakt ons vertelden. Rechters doen wel inspanningen om kinderen en jongeren tegemoet te komen, maar botsen op limieten.
‘De zittingszaal werd door kinderen en jongeren als onvoldoende veilig en ondersteunend ervaren.’
Een van de belangrijke factoren blijkt de zittingszaal als ruimte te zijn. Kinderen en jongeren ervaren de zittingszaal als onvoldoende veilig en ondersteunend. De setting staat geregeld een betekenisvolle interactie in de weg. Ook rechters, medewerkers van de RvV, voogden, advocaten, medewerkers van het CGVS en tolken zien ruimte voor verbetering.
Cocreatief ontwerp
Hoe kan het anders? Om dat te achterhalen, ontwierpen we een aangepaste zittingszaal: Zaal M. Dat deden we in cocreatie met vier Afghaanse jongens tussen veertien en achttien jaar die zelf een zitting op de Raad hebben meegemaakt, een voogd, twee rechters, een griffier en een medewerker van de RvV.De jongeren zijn dankzij de financiële steun van het Fonds Freya Vander Laenen vergoed voor hun engagement. Alle andere betrokkenen hebben zich vrijwillig geëngageerd. Hier vind je het uitgebreide rapport over het cocreatief ontwerpproces.
We vulden onze empirische bevindingen aan met inzichten uit interdisciplinair wetenschappelijk onderzoek op de snijlijn tussen kinderrechten, (neuro)architectuur en omgevingspsychologie. Het doel was een ruimte te maken die een kindgericht verloop van de procedure mogelijk maakt, ondersteunt en verdiept.
‘De nieuwe zittingszaal werd ontworpen in cocreatie met vier Afghaanse jongens tussen veertien en achttien jaar.’
Uiteindelijk kwamen we tot een ontwerp dat tegemoetkomt aan wat kinderen en jongeren zelf belangrijk vinden, zonder daarbij de eigenheid en het formele karakter van de asielprocedure te verliezen.
Het ontwerp weerspiegelt het belang van een veilige, rustige ruimte waarin jongeren zich, ondanks de stress die een zitting met zich meebrengt, zoveel mogelijk ondersteund voelen om met de rechter in gesprek te gaan over hun dossier. Dankzij grondige afstemming met de RvV houdt de inrichting van Zaal M ook rekening met de protocollaire gewoontes en veiligheidsvoorschriften van de Raad.
Gebrek aan privacy
Een eerste drempel die kinderen en jongeren associëren met de reguliere zittingszaal, is het gebrek aan rust en privacy. Zittingen zijn in de regel openbaar. Het is niet ongewoon dat er een twintigtal andere verzoekers om internationale bescherming, advocaten en passanten aanwezig zijn terwijl de rechter jouw dossier behandelt.
‘Iedereen kan horen wat er door en over jou gezegd wordt.’
Iedereen kan horen wat er door en over jou gezegd wordt. Jij hoort ondertussen ook alles over anderen terwijl je zelf op jouw beurt wacht. Het is geen verrassing dat veel kinderen en jongeren zich in die omstandigheden niet veilig genoeg voelen om open te antwoorden op vragen van de rechter, of om vrijuit hun verhaal te delen.
Daarnaast worden ze afgeleid door het rumoer. Daarom is Zaal M een rustige ruimte die rekening houdt met privacy en niet meer mensen toelaat dan strikt noodzakelijk. Omdat iedereen op afzonderlijke tijdstippen wordt opgeroepen, heeft Zaal M als bijkomend voordeel dat de wachttijden ter plaatse beperkter zijn.
Gelijkwaardige opstelling
De opstelling in de reguliere zittingszaal vormt een tweede obstakel, want die is ongelijkwaardig. De rechter en de griffier zitten op een verhoogd podium. De partijen, de advocaat, jongere en voogd of ouders enerzijds, en het CGVS anderzijds, staan achter of naast een spreekstoel. De jongere kan ook op een stoel zitten, maar komt daardoor nog meer op ongelijke ooghoogte te zitten.
Deze positionering bemoeilijkt de inhoudelijke uitwisseling tussen de rechter en de jongere. Een goed gesprek vraagt een gelijkwaardige opstelling tussen gesprekspartners.
Jongeren stellen daarom voor dat iedereen die bij het dossier betrokken is, op gelijke hoogte aan een tafel zou zitten. Dat kan in een kringvormige opstelling, maar wel bij voorkeur aan aparte tafels zodat er voldoende afstand is tussen het CGVS en de rechter, terwijl de voogd, advocaat en tolk wel steeds nabij zijn. Een van de jongeren suggereerde om in het midden van Zaal M een rond tapijt te leggen, voor een verbindend visueel effect.
Jongeren missen warmte en steun
Wat jongeren ook lastig vinden, is dat ze in de reguliere zittingszaal weinig warmte en steun ervaren. Dat kan je letterlijk nemen – ze missen een steun om hun handen op te leggen wanneer ze zenuwachtig zijn.
‘Jongeren ervaren in de reguliere zittingszaal weinig warmte en steun.’
Maar het gebrek aan steun speelt ook figuurlijk. Kinderen en jongeren kunnen bijvoorbeeld geen oogcontact maken met hun vertrouwenspersoon, die achter hen in het publiek zit. In het nieuwe ontwerp kan je vanuit elke positie in de ruimte met iedereen oogcontact maken als je dat wil.
We pasten ook de sfeer en het materiaal in de zittingszaal aan. De reguliere zalen zijn voornamelijk hard en koud, wat een afstandelijke en kille indruk wekt. Jongeren verwachten in een zittingszaal geen vrolijke decoratie, maar zoeken eerder naar eenvoudige, huiselijke elementen die je een welkom gevoel geven en je toch ook serieus nemen. Daarom komen elementen als een kapstok, wat groen en het gebruik van natuurlijke materialen in aardse tinten terug in het ontwerp van Zaal M.
Simulatie van Zaal M, de kindgerichte zittingszaal ontworpen door jongeren.
© OYO Architects
Testen en evalueren
Tussen december 2024 en juni 2025 testten twaalf rechters en hun griffiers het cocreatief ontwerp van Zaal M uit in 98 asieldossiers met niet-begeleide minderjarigen. Doel van deze pilootfase was te onderzoeken hoe gebruikers de nieuwe zittingszaal ervaren, en of een zorgzaam, kindgericht ontwerp kan bijdragen aan een meer kwaliteitsvolle interactie tussen alle betrokkenen, en in het bijzonder tussen de rechter en de jongere.
De antwoorden van jongeren bevestigen dat de aangepaste ruimte een passende omgeving vormt voor het gesprek met de rechter, maar dat de kindgerichte inrichting de spanning van een zitting niet volledig wegneemt. Deze spanning lijkt, zeker in de context van een asielprocedure, onvermijdelijk deel uit te maken van de interactie tussen minderjarigen en het gerecht. Een zorgzame aanpak moet dus ook binnen Zaal M centraal staan.
Drempelverlagend
De jongeren zelf kunnen niet tussen zittingszalen vergelijken, maar andere betrokkenen wel. Volgens hen verlaagt Zaal M verschillende drempels die jongeren in reguliere zittingszalen ervaren. Zo biedt Zaal M merkbaar meer mogelijkheden voor privacy, rust en interactie, waardoor jongeren actiever kunnen deelnemen aan hun zitting.
‘Jongeren kunnen actiever deelnemen aan hun zitting.’
Hoewel de houding van de rechter cruciaal blijft, maakt de aangepaste ruimte het makkelijker voor rechters en andre betrokkenen om hun handelen en communicatie af te stemmen op de noden en rechten van jonge verzoekers. Het pilootproject leidde bovendien tot betere informatievoorziening, nieuwe opleidingsopportuniteiten voor rechters, en kortere wachttijden.
Tot slot toont de evaluatie dat de omgeving uitnodigt tot reflectie en flexibiliteit bij rechters en andere betrokkenen. Zaal M versterkt bij vrijwel iedereen het bewustzijn van de specifieke positie, noden en rechten van kinderen en jongeren.
Ruimte voor verbetering
Toch blijven er bredere uitdagingen bestaan. Kindgerichte asieljustitie vraagt tijd en engagement van alle actoren, ongeacht de fysieke omgeving waarin een minderjarige wordt gehoord. De beschikbare infrastructuur is beperkt, en elke rechter bepaalt autonoom hoe zij een zitting laten verlopen.
Ook wanneer de rechter de werkwijze in Zaal M minder omarmt, zouden de procedurele waarborgen van betekenisvolle betrokkenheid, ondersteuning en veiligheid voor alle kinderen en jongeren moeten worden nageleefd.
Cocreatieve ruimte als springplank
De resultaten van dit pilootproject tonen dat Zaal M fungeert als hefboom voor een meer kindgerichte asielprocedure in beroep. Eenvoudige ruimtelijke ingrepen blijken niet alleen op zichzelf waardevol in het versterken van procedurele rechten, maar werken ook als een katalysator voor ruimere structurele veranderingen richting een kindgerichte benadering.
Ruimte krijgt daarbij een normatieve dimensie: zij roept kritische vragen op over hoe we als samenleving omgaan met kinderen en jongeren in asielprocedures (in beroep) en welke plaats we hen – als ontwerpers én gebruikers – toekennen binnen procedures die hun leven bepalen.
Het pilootproject illustreert hoe cocreatief onderzoek kan bijdragen aan het op een innovatieve manier verankeren van kinderrechten binnen juridische praktijken. We durven stellen dat het onderzoek ook relevant is buiten de asielcontext, zowel in andere rechtsdomeinen (zoals familie-, jeugd- en strafzaken) als in andere landen. Zo werken we samen met kinder- en jeugdrechters in Noorwegen en Nederland: onze zittingszaal en het cocreatieve proces vormden voor hen een inspiratiebron om eigen ruimtes aan te passen binnen procedures rond onder meer uithuisplaatsing.
De samenwerking in en rond Zaal M maakt een kritisch-reflectieve dialoog mogelijk tussen de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen als juridische instelling, kinderen en jongeren op de vlucht, en wetenschappelijk onderzoek. Door deze dialoog ernstig te nemen, positioneert de Raad zich als een voortrekker in de verdere ontwikkeling van kindgerichte asieljustitie, in België en daarbuiten.
Reacties [3]
Kinderrechten worden constant met de voeten getreden. Een kind een stem geven en luisteren. Dat moet gebeuren! En een grondige onafhankelijke screening van mensen die werken met en instaan voor kinderen dringt zich op. Justice in Care geeft licht in deze duisternis en is de steunpilaar die nodig is.
waarom alleen voor asieljustitie?
waarom niet voor elke zitting in een standaard jeugdrechtbank zo’n kamer? Mijn pleegzoontje zou hier ook véél baat bij hebben want een zitting kan alleen al door de sfeer, nog los van wat er gezegd wordt, heel veel spanning oproepen
Bedankt voor je reactie! We hopen inderdaad dat ook andere rechtsgebieden, zoals het jeugdrecht en het familierecht, inspiratie kunnen putten uit dit onderzoek. Dit project wil aanknopingspunten bieden om samen met kinderen en jongeren, rechters en andere betrokkenen na te denken over de impact van de fysieke omgeving op de interacties in de zittingszaal. En om te tonen dat het ook anders kan. We zijn benieuwd welke veranderingen aan de zittingszaal jou en je pleegzoontje zouden helpen. Stuur ons gerust een berichtje.