Twee gezichten
Jeugdhulp heeft twee gezichten. Op dit werkterrein maken gedreven begeleiders vanuit een enorme inzet het verschil voor kwetsbare kinderen, jongeren en gezinnen. Maar er is ook een groeiend gevoel van ongemak: ze ervaren dat ze vaak binnen een systeem werken dat gedomineerd wordt door regels en procedures.
‘Hulpverlening wordt ook bepaald door organisatorische logica’s, vaak meer dan hulpverleners zelf wenselijk vinden.’
Die spanning ervaarde ik ook zelf. Meer dan twintig jaar werkte ik als sociaal werker in de jeugdhulp. Vanuit die ervaring stapte ik over naar de academische wereld waar ik werk aan een doctoraatsonderzoek over de kennisbasis van de jeugdhulp. Jeugdhulpverleners moeten voortdurend problemen analyseren en oplossingen bedenken. Maar op basis van welke kennis doen ze dat?
Verschillende kennisvormen
Wanneer we spreken over de kennisbasis van een sector, gaat het niet alleen over theorieën die in handboeken staan. Het gaat breder, over alle verschillende vormen van kennis die professionals gebruiken om situaties te begrijpen en beslissingen te nemen. Professioneel handelen steunt op verschillende kennisvormen die elkaar aanvullen.
In mijn onderzoek onderscheid ik drie vormen van kennis, een onderscheid dat ook in internationale literatuur over sociaal-agogische beroepen wordt gebruikt: theoretische kennis, praktijkkennis en persoonlijke ervaringskennis.
Theoretische kennis verwijst naar inzichten uit onderzoek, opleidingen en wetenschappelijke literatuur. Het gaat bijvoorbeeld over theorieën rond ontwikkeling, opvoeding, interacties in gezinnen of sociale processen. Die kennis helpt professionals om situaties te begrijpen, patronen te herkennen en hun handelen te onderbouwen.
Praktijkkennis ontstaat in het dagelijkse werk van hulpverleners. Ze groeit door ervaring met gezinnen, samenwerking met collega’s, intervisie en reflectie op concrete situaties. Praktijkkennis is vaak impliciet: professionals ontwikkelen inzichten en gevoeligheden die niet altijd in handboeken terug te vinden zijn, maar die cruciaal zijn om met complexe situaties om te gaan.
Persoonlijke ervaringskennis verwijst naar kennis die geworteld is in de eigen ervaringen van professionals. Hulpverleners brengen hun eigen levensgeschiedenis mee in hun werk: ervaringen als ouder, als kind in een gezin, of bredere levenservaringen die hun blik op situaties mee vormen.
In de praktijk lopen deze kennisvormen voortdurend door elkaar. Hulpverleners combineren inzichten uit onderzoek met praktijkervaring en met persoonlijke ervaringskennis. Samen vormen die de kennisbasis die professionals gebruiken om situaties te begrijpen en beslissingen te nemen.
Jeugdhulpverleners bevraagd
Welke kennisbronnen ondersteunen jeugdhulpverleners? Ik legde die vraag voor aan 338 professionals binnen de jeugdhulp. Die bevraging combineert gesloten vragen over onder andere hun leeftijd, opleiding, functie en tewerkstelling, met open vragen waarin professionals zelf konden beschrijven welke kennis zij in hun dagelijkse werk gebruiken.
‘Welke kennisbronnen ondersteunen jeugdhulpverleners?’
De resultaten tonen eerst en vooral dat jeugdhulpverleners verschillende vormen van kennis combineren. Praktijkkennis wordt door 89,6 procent van de respondenten genoemd, theoretische kennis door 83,7 procent en persoonlijke ervaringskennis door 66,5 procent. Meer dan de helft van de professionals geeft aan dat zij alle drie de kennisvormen samen gebruiken in hun dagelijkse handelen.
Hulpverlener versus organisatie
Dat beeld maakt duidelijk dat jeugdhulp in de beleving van professionals veel meer is dan een technische praktijk waarin vanuit een vaste kennisbasis regeltjes toegepast worden. Een jeugdhulpverlener schetst: “Theoretische kennis vormt de basis van mijn professioneel handelen, aangevuld met mijn praktijkervaring als begeleider en mijn persoonlijke perspectief.”
Ook veel andere hulpverleners beschrijven hoe theorie, ervaring en persoonlijke betrokkenheid elkaar aanvullen. “Ik geloof dat alle drie de vormen van kennis even belangrijk zijn. Theorie helpt om situaties te begrijpen, maar praktijkervaring helpt om die inzichten te vertalen naar gezinnen”, vertelt een andere hulpverlener.
Jeugdhulpverleners werken zelden vanuit één perspectief. Tegelijk weten we dat het dagelijkse werk in veel organisaties steeds sterker wordt georganiseerd via procedures, modellen en methodieken. Net daarin zit een belangrijke spanning: hulpverleners beschrijven hun handelen als een samenspel van verschillende kennisvormen, terwijl de organisatie hen vaak in een meer technische logica duwt.
Theorie als instrument
Wanneer we de antwoorden van professionals analyseren, valt nog iets op. Als ze het over theorie hebben, spreken ze vaak over methodieken of interventiemodellen. Dat wijst erop dat theorie in de praktijk vaak een instrumentele rol krijgt. Theorie helpt om gesprekken te structureren, om interventies vorm te geven of om trajecten te organiseren.
Dat kan zeker waardevol zijn. Methodieken bieden structuur en houvast in complexe situaties. Maar wanneer theorie vooral via methodieken aanwezig is, dreigt haar rol te verschuiven. Theorie wordt dan vooral gebruikt om interventies uit te voeren, minder om situaties kritisch te analyseren.
Bijzondere rol van praktijkkennis
In het onderzoek beschrijven veel jeugdhulpverleners hoe hun handelen gevormd wordt door jarenlange ervaring met gezinnen, collega’s en concrete situaties. Die praktijkkennis groeit langzaam. Ze ontstaat in gesprekken met gezinnen, in teamoverleg, in intervisie en in het samen zoeken naar oplossingen wanneer situaties complex worden. Of zoals een hulpverlener het zelf stelt: “Ik werk vooral vanuit de combinatie van praktijkgerichte kennis en persoonlijke ervaring. Met jarenlange ervaring spreekt dat voor zich.”
‘Wanneer professionals vertrekken, verdwijnt ook een deel van de opgebouwde praktijkkennis uit teams en organisaties.’
Net daarom is het problematisch dat vandaag veel ervaren professionals de sector verlaten. Wanneer professionals vertrekken, verdwijnt ook een deel van de opgebouwde praktijkkennis uit teams en organisaties. Voor een sector waarin relationeel werken en ervaring zo belangrijk zijn, heeft dat grote gevolgen voor de kennisbasis.
Praktijkkennis is dus bijzonder waardevol, maar kan ook een valkuil zijn. Omdat ze sterk gebaseerd is op ervaring, kan ze soms ook behoudend werken. Wat vroeger goed werkte, wordt dan gemakkelijk het referentiepunt voor nieuwe situaties, waardoor andere perspectieven minder gemakkelijk aan bod komen.
Vooral individu en groep
Wanneer we kijken naar de theorieën die professionals noemen, verschijnt een ander interessant patroon. In de bevraging noemt 84,7 procent theorieën die gericht zijn op het individu en 83,8 procent theorieën die focussen op groepswerking en de familiale context. Veel hulpverleners verwijzen bijvoorbeeld naar kaders zoals systeemdenken, hechtingstheorie, krachtgericht werken of methodieken zoals Signs of Safety.
‘Maatschappelijke kaders maken minder expliciet deel uit van de kennisbasis van hulpverlening.’
Die kaders kunnen zeer waardevol zijn. Ze helpen professionals om situaties te begrijpen en om gesprekken met gezinnen te structureren. Toch valt op dat theorieën die helpen om bredere maatschappelijke processen te begrijpen veel minder genoemd worden. Slechts 5,1 procent van de bevraagde hulpverleners verwijst naar dergelijke perspectieven.
Dat betekent uiteraard niet dat ze die realiteit niet zien. Veel hulpverleners werken dagelijks met gezinnen voor wie armoede, huisvesting of schulden een grote rol spelen. Toch maken deze maatschappelijke kaders minder expliciet deel uit van de kennisbasis van jeugdhulpverlening.
Doing the right things
Die vaststelling sluit aan bij een bredere internationale discussie over de technocratisering van het sociaal werk. In verschillende landen signaleren onderzoekers (Parton, 2014; Featherstone et al., 2018; Fenton, 2021) dat hulpverlening steeds sterker wordt georganiseerd via modellen, protocollen en meetbare interventies. Complexe sociale problemen worden vertaald naar procedures, stappenplannen en interventiemodellen.
Methodieken kunnen professionals ondersteunen. Ze bieden structuur en houvast in moeilijke situaties. Maar wanneer die logica te dominant wordt, ontstaat het risico dat hulpverlening vooral draait om ‘doing things right’: het correct toepassen van procedures en modellen. Daartegenover staat een andere vraag: ‘doing the right things’. Doen we in deze situatie eigenlijk wel wat nodig is?
Een boemerang
De Nederlandse onderzoeker Sharon Stellaard ziet een herkenbaar patroon dat ze visualiseert als een boemerang. Problemen worden eerst zo precies mogelijk gedefinieerd via diagnostiek. Op basis daarvan volgt een indicatiestelling en wordt gezocht naar een passende hulpverleningsmodule binnen het bestaande aanbod.
‘Wanneer hulp onvoldoende werkt of niet beschikbaar is, wordt het antwoord vaak gezocht in meer en betere diagnostiek.’
Wanneer die hulp onvoldoende werkt of niet beschikbaar is, wordt het antwoord vaak gezocht in meer en betere diagnostiek. Misschien is het probleem nog niet scherp genoeg gedefinieerd. Misschien is er een nog specifieker aanbod nodig. Zo blijft het systeem oplossingen zoeken binnen dezelfde logica: diagnose, indicatiestelling, hulpverleningsmodule, hulpaanbod.
Voor gezinnen betekent dat dat ze ondanks een aanbod aan diensten, toch niet de hulp krijgen die ze nodig hebben. De problemen waarmee kinderen, jongeren en hun gezinnen geconfronteerd worden, laten zich nu eenmaal zelden netjes in één vakje onderbrengen. De boemerang wordt telkens opnieuw weggegooid, volgt dezelfde baan en komt uiteindelijk weer op hetzelfde punt terug. Op die manier versterkt de jeugdhulp vaak onbedoeld de problemen die ze probeert op te lossen.
Het helpt niet
Dat maakt ook duidelijk waarom de kennisbasis van professionals zo belangrijk is. De manier waarop problemen worden begrepen, bepaalt mee welke vragen gesteld worden, welke oplossingen denkbaar zijn en welke rol sociale professionals zichzelf toedichten.
De brede maatschappelijke omstandigheden waarin jongeren en gezinnen leven voldoende in het vizier houden is cruciaal: ruimtelijke ordening, wonen, onderwijs, werken, gezondheid, cultuur… Het kan lijken alsof die omstandigheden buiten het werkveld liggen. Maar praktijk, organisaties en beleid vormen samen het systeem waarin jeugdhulp plaatsvindt. Sociale professionals maken deel uit van dat systeem en proberen het tegelijk vorm te geven en te veranderen.
Van eiland naar wij-land
De uitdaging voor de jeugdhulp is om meer ruimte te maken voor reflectie op hoe maatschappelijke omstandigheden het leven van gezinnen beïnvloeden en welke kennis nodig is om daarop te antwoorden. Dat vraagt tijd voor dialoog, voor collectief leren en het verbinden van verschillende perspectieven.
Of, om het met een beeld te zeggen: misschien moeten we evolueren van een jeugdhulp die werkt als een verzameling eilanden, naar een werkveld dat meer als een ’wij-land’ functioneert, waar professionals, gezinnen, onderzoekers en beleid samen zoeken naar wat kinderen en jongeren werkelijk nodig hebben.
Reacties [1]
De symboliek van de boemerang en de negatieve gevolgen zijn goed beschreven. Wanneer methodieken en diagnostiek een doel op zich worden krijgen we in combinatie met de wachtlijsten een cocktail die paradoxaal aanleiding geeft tot een vorm van structurele mishandeling. De geluiden uit de sector zijn oorverdovend, het huidig systeem met zijn overvloed aan procedures werkt van geen meter en moet op de schop. Het artikel geeft te weinig aandacht wat echt helend is voor de jongere. Het opbouwen van een continue vertrouwensrelatie. Als de jongere het gevoel heeft deze hulpverlener heeft het écht goed met me voor, en ja die zie me graag als mens, dan pas is er echt veel moois te bereiken. Dit kan niet met steeds wisselende hulpverleners en gaan van crisisopvang naar crisisopvang.Dus geen ingewikkelde aanmeldingsprocedures, een vaste trajectbegeleider(de consulent 2.0) En echte zorg maat. Om de huidige sociologische veranderingen op te vangen zijn mega investeringen nodig, NU!