Heleen Debruyne: ‘Zelfbeschikkingsrecht moeder gaat voor op bescherming ongeboren kind’

Fausse bonne idée

“Als schrijver bepaalt het onderwerp waarmee ik bezig ben het genre”, legt auteur en VRT-radiomaker Heleen Debruyne me uit aan het begin van ons gesprek. Zo gaat ‘Aline’, haar jongste roman die de longlist van de Libris Literatuurprijs haalde, over een hipsterkoppel middenin een relatiecrisis. Daarvoor schreef ze met ‘De huisvriend’ autofictie over kindermisbruik in haar familie, en schreef ze samen met Anaïs Van Ertvelde ‘Vuile lakens’, een non-fictieboek over de illusie van seksuele vrijheid.

‘Het voorstel lijkt op het eerste gezicht heel nobel, maar werkt in de praktijk averechts.’

Vandaag werkt ze aan een essay over abortus, waarin ze het zelfbeschikkingsrecht van de moeder afweegt ten aanzien van de bescherming van het ongeboren leven. Vanuit dat perspectief verzet ze zich tegen het voorstel van de Vlaamse regering om rechters instrumenten in handen te geven waarmee ze vroeg kunnen ingrijpen wanneer zwangere vrouwen een verslavingsproblematiek vertonen en hulp weigeren.

Om het ongeboren kind te beschermen, zouden zorgverleners volgens dat hervormingsplan binnenkort melding kunnen maken van zulke verontrustende situaties. Vervolgens kan een rechter deze zwangere vrouwen verplichten tot hulp.

Volgens Debruyne is dat een ‘fausse bonne idée’, een voorstel dat op het eerste gezicht heel nobel lijkt, maar in de praktijk averechts werkt. “Verplichte hulpverlening werkt niet. Bovendien schaadt dit voorstel het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen. En ja, dat zal betekenen dat er jaarlijks enkele baby’s in zeer schrijnende omstandigheden ter wereld komen, maar dat is de prijs die we moeten betalen. Als principes niets mogen kosten, zijn het enkel woorden.”

“Klopt: de voorbije jaren hebben meerdere politieke zwaargewichten plannen in deze richting gehad. Dat gebeurde over partijgrenzen heen. Al in 2020 dienden toenmalig sp.a-voorzitter John Crombez een dergelijk wetsvoorstel in, samen met Valerie Van Peel die vandaag voorzitter van de N-VA is. In tussentijd heeft ook Conner Rousseau meerdere malen opgeroepen om de ongeboren vrucht te beschermen tegen hun verslaafde moeder.”

“Natuurlijk niet. De kwaliteit van een voorstel meet je af aan zijn inhoud, niet aan zijn populariteit. En inhoudelijk deugt dit idee niet omdat het voorbijgaat aan het zelfbeschikkingsrecht van moeders. Ik vind dat op een diep moreel niveau verkeerd. Als iets zich in jouw lichaam bevindt, heb jij daar de zeggenschap over. Begin je aan dat principe te morrelen, dan begeef je je op een hellend vlak waarvan je weet waar het begint, maar niet waar het eindigt.”

“Je dwingt moeders die met een verslaving kampen, om zich te laten behandelen. Maar er zijn veel zaken waarvan we weten dat ze schadelijk zijn voor een embryo of een foetus. Ga je zwangere vrouwen die nog een glas alcohol drinken of een sigaret roken dan ook straffen? Ga je hen verbieden om rauwe koemelk te drinken? En wat als ze hun kattenbak zonder handschoenen verversen? Je kan daarmee lachen, maar wie bepaalt waar de grens ligt?”

“Dat denken we graag, maar de feiten spreken die geruststelling tegen. In Nederland bestaat een vergelijkbare wet, ‘de vervangende toestemming’. Op basis daarvan kwam in 2024 een vrouw voor de rechter. Zij kampte met ernstige psychische problemen. Als ze zorg bleef weigeren, zou dat grote risico’s opleveren voor haar foetus, aldus de jeugdzorginstelling die de zaak aanhangig maakte.”

‘Zullen we eerst cijfers verzamelen, vooraleer we buitenproportionele maatregelen treffen die voor alle vrouwen gevolgen hebben?’

“In de ogen van de rechter bleek de autonomie van die vrouw ondergeschikt aan de rechten van haar ongeboren vrucht. Hij oordeelde dat ze een gedwongen keizersnede moest ondergaan. Dat is toch pure horror!”

“En dat is het natuurlijk ook. Maar we weten niet eens over hoeveel pasgeborenen het gaat. Volgens het rapport ‘Prenatale rechtsbescherming. Juridische grenzen en maatschappelijke risico’s’ dat de Vrouwenraad opstelde, bestaan er geen betrouwbare cijfers over de omvang van het probleem. Zullen we die eerst verzamelen, vooraleer we buitenproportionele maatregelen treffen die voor alle vrouwen gevolgen hebben?”

“Uiteraard wel. De vrouwen waarover we hier praten, zitten in een heel kwetsbare situatie. Ze hebben hulp nodig. Zet dus in op preventie en installeer – waar nodig – zorg die aanklampend is. Maar dat mag nooit ten koste van hun zelfbeschikkingsrecht gaan. Hulpverleners die met deze vrouwen werken, getuigen steeds opnieuw dat verplichte hulp niet werkt en zelfs een omgekeerd effect heeft: het risico is groot dat de betrokken vrouwen van de radar verdwijnen, met alle risico’s van dien voor hen en hun vrucht.”

“Dat klinkt voor mij te veel als een Suske en Wiske-album. Wat werkt, laat ik over aan sociaal werkers. Mijn punt is principieel: we mogen niet toelaten dat de wetgever de ongeboren vrucht rechtspersoonlijkheid geeft. Want op dat moment komt ook het recht op abortus onder druk te staan.”

Lees ook

‘Wantrouwen tegenover zwangere personen schept gevaarlijk precedent’

“Vandaag is dat nog niet zo. Maar op basis van haar doctoraatsonderzoek ziet ook juriste Charlotte Termonia de Mulder zorgwekkende verschuivingen. Zij is duidelijk: als je vanuit een mensenrechtenperspectief naar deze kwestie kijkt, gaat de lichamelijke autonomie van de moeder voor op de bescherming van de foetus.”

“Mijn wantrouwen komt niet uit de lucht gevallen. Neem de modernisering van de abortuswet: in aanloop naar de verkiezingen waren nagenoeg alle partijen het erover eens dat die er moest komen. Er was een brede meerderheid om de wettelijk toegestane termijn voor een vrijwillige zwangerschapsafbreking te verlengen van twaalf naar achttien weken, en om de vernederende bedenktijd van zes dagen eindelijk te schrappen. Maar de onderhandelingen waren nog maar net van start gegaan of het voorstel verdween al snel geruisloos en definitief van tafel.”

“Dat is een veelgehoord feministisch argument: ‘Als er meer vrouwen in de politiek zitten, zou het allemaal beter lopen.’ Ik geloof daar niet in. De politiek is een systeem dat volgens een staalharde electorale logica werkt. Die logica is vaak ongezond, maar dat staat los van de vraag of het mannen dan wel vrouwen zijn die erin meedraaien. Deze discussie bewijst dat ook: Caroline Gennez en Valerie Van Peel zijn vrouwen, en toch verdedigen zij vanuit die electorale logica voorstellen die de belangen van vrouwen schaden.”

“Nee, ik heb de indruk dat ze het debat met mij uit de weg gaan. Maar laat dit vooral een uitnodiging zijn om het hier publiek over te hebben. Af en toe spreek ik er wel over met hun partijgenoten of medewerkers. Dan valt me op hoe snel de rangen zich sluiten, maar vooral ook hoe weinig kennis zij over dit onderwerp hebben.”

Toch vrees ik dat ze met dit flinkse beleid de publieke opinie op hun hand hebben.

“Dat zou best kunnen. Ik mag dan wel zeggen waar het op staat, uiteindelijk ben ik de heks die blijft herhalen dat het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen absoluut is, ook al betekent het dat we elk jaar een paar kinderen hebben die in verschrikkelijke omstandigheden geboren zullen worden. Dat is de prijs die we als samenleving daarvoor moeten betalen.”

“Met zo’n standpunt maak je je niet populair. Journalist Joël De Ceulaer bestempelde me in één van zijn stukken zelfs als ‘koud links’. Valerie Van Peel was dan weer ‘warm rechts’. Het doet me weinig. Dat mijn principieel standpunt niet op applaus onthaald wordt, bewijst vooral de brute kracht van het frame ‘zorg en veiligheid voor kinderen’.”

“Dat hebben we de voorbije weken duidelijk gezien. In die zin was ik zelfs blij met de uitspraken van Jan Jambon in het kader van de pensioenhervorming. Hij was tenminste open: de zorgtaken die vrouwen nog altijd vaker opnemen dan mannen, beschouwen de regeringspartijen niet als waardevol werk dat mee in rekening mag worden gebracht voor je oude dag.”

“Die kijk heeft ook te maken met de geschiedenis van het feminisme dat de voorbije jaren een te neoliberale invulling heeft gekregen. De focus ligt vandaag op vrouwen die zich individueel moeten kunnen ontplooien: managementskills verwerven, carrière maken, CEO van een bedrijf worden…”

Lees ook

'De zorg voor zwangere vrouwen met verslavingsproblemen is complex'

“Uiteraard moet dat mogelijk zijn. Maar door die nadruk is er te weinig aandacht voor het bredere feministische verhaal, dat vrouwenrechten verbindt met andere vormen van kwetsbaarheid, zoals klasse. Want laten we wel wezen: persoonlijk zal ik weinig last hebben van die pensioenhervorming. Ik combineer een mooie job bij de VRT met mijn schrijverschap. Ik kom er wel.”

“De klappen vallen in de hoek van vrouwen die al kwetsbaar zijn: de alleenstaande vrouw die zich in de schoonmaaksector voor een zeer laag loon uit de naad werkt in een onzeker interimcontract. Zij heeft het vandaag al bijzonder zwaar en zal straks wellicht ook niet voldoende arbeidsjaren hebben opgebouwd voor een deftig pensioen. Daar ligt het echte probleem. Alleen: daar gaat het in de media nauwelijks over.”

“Mijn roman gaat over een jong, weldenkend, maar niet al te veel verdienend koppel. Ze kunnen de woningprijzen in hun hippe stad niet betalen en verhuizen daarom naar een volkswijk. Ondanks al hun cultureel kapitaal hebben ze best wel wat blinde vlekken. Dat blijkt snel wanneer ze hun nieuwe buren ontmoeten en neerbuigend kijken naar hoe ‘gebrekkig’ zij hun kinderen opvoeden.”

“Aline staat symbool voor een klasse die het nog best goed heeft en snel neerkijkt op de keuzes van mensen die het financieel moeilijker hebben. Zeker als het over opvoeden en ouderschap gaat, wordt er vanuit een misplaatst superioriteitsgevoel graag naar beneden gewezen.”

‘Zeker als het over opvoeden en ouderschap gaat, wordt er vanuit een misplaatst superioriteitsgevoel graag naar beneden gewezen.’

“Wij spreken ouders graag aan op het belang van de eerste duizend dagen. Je moet borstvoeding geven, maar begin daar maar eens aan in een fysiek veeleisende job met wisselende shiften. Je kind naar de crèche brengen vormt in die theorie een risico, maar tegelijk is de norm dat elk huishouden met twee voltijds gaat werken. Veilige hechting is belangrijk, maar tegelijk veroorzaakt de overheid met haar strenge beleid tegenover uitkeringsgerechtigden net veel onnodige financiële stress in die gezinnen.”

“Ik denk dat er geen enkele ouder is – ook niet de zwangere vrouw met een ernstige verslavingsproblematiek – die het slecht wil doen. Alleen ondersteunen we hen als samenleving te weinig om die taak haalbaar te maken. Dat erkennen en aanpakken, is veel zinvoller dan het zelfbeschikkingsrecht van de moeder op de helling te zetten door met dwang in te grijpen in haar lichaam.”