Ouderen in detentie
Gevangenissen komen wekelijks in het nieuws. Vaak gaat het over mensonterende leefomstandigheden of moeilijke werkomstandigheden door overbevolking. Onder de oppervlakte ligt nog een andere uitdaging: het toenemende aantal ouderen in detentie.
‘Ik wil ervaren hoe het voelt om in een gevangenis oud te zijn.’
Er werden al verschillende oplossingen uitgewerkt om de leefomstandigheden van ouderen in de gevangenis te verbeteren. Er moet bijvoorbeeld dringend geïnvesteerd worden in de opleiding van gevangenispersoneel.
Daarom zetten we een innovatief project op om het gevangenispersoneel voor te bereiden op deze nieuwe realiteit. Met een ervaringsgerichte simulatietraining, aan de hand van een verouderingspak, willen we het personeel in staat stellen om de behoeften van oudere personen in detentie beter te begrijpen.
‘Na een uur was ik uitgeput’
We trokken naar de gevangenis van Merksplas, waar gevangenisdirecteur Serge Rooman het verouderingspak aantrok. Zijn motivatie was duidelijk: “Ik neem beslissingen over het leven van deze mensen, dus wil ik ook ervaren hoe het voelt om in een gevangenis ouder te zijn.” Het pak voegt gewicht toe aan de ledematen en beperkt het gehoor en gezichtsvermogen.
Serge Rooman ervoer gedurende anderhalf uur de beperkingen die ouderen in de gevangenis dagelijks ondervinden. “Na een uur was ik uitgeput. Mijn zicht was troebel, alles woog zwaarder en elke handeling vergde extra inspanning. Zelfs iets simpels zoals het gebruiken van een computermuis of het schenken van een kop koffie werd een uitdaging. Ik probeerde een e-mail te typen, maar met die handschoenen was dat gewoon onmogelijk.”
‘Het pak verzwaart de ledematen en beperkt het gehoor en gezichtsvermogen.’
Ook de auditieve beperkingen waren ingrijpend. Tijdens een vergadering kon de directeur het gesprek nauwelijks volgen. “Ik moest voortdurend vragen om zinnen te herhalen, wat niet alleen vermoeiend, maar voor alle deelnemers ook frustrerend was.” Het maakte hem bewuster van hoe snel ouderen geïsoleerd kunnen raken in een gevangenisomgeving.
Weten en voelen
Niet iedereen staat te springen om zo’n pak aan te trekken. Want hoe je het ook draait of keert: deze simulatie is een confrontatie met het eigen verouderingsproces. We stellen tijdens deze opleidingen dan ook vast dat sommige personeelsleden weigeren om het pak aan te trekken. Ze houden de boot af, bijvoorbeeld door te stellen dat ze wel weten wat veroudering inhoudt. Toch blijkt: weten en voelen zijn twee verschillende dingen.
‘Deze simulatie is een confrontatie met het eigen verouderingsproces.’
Wie het pak aantrekt, ervaart impact. De deelnemers geven onder andere aan beter te begrijpen wat ouderen in de gevangenis ervaren en meer tijd te willen nemen voor hun professionele relatie ten aanzien van ouderen. Dit sluit aan bij eerdere onderzoeksresultaten waaruit blijkt dat het daadwerkelijk ervaren van fysieke beperkingen door veroudering een positief effect kan hebben op de manier waarop professionals zich verhouden tot oudere mensen.
Gevangenisdirecteur Serge Rooman: “Laat penitentiair beambten eens een uur werken in dat pak, op de afdeling zelf. Dan pas begrijpen ze écht wat het betekent om oud te zijn.”
© Mattias Brants
Opgepast voor leeftijdsdiscriminatie
Het risico bestaat dat een verouderingspak ouderdom reduceert tot enkele kenmerken. Zo’n reductionistische kijk kan de negatieve stereotypen over ouder worden versterken. Om zo’n leeftijdsdiscriminatie of agisme te voorkomen, is het belangrijk dat deze beperkte simulatie-ervaringen zorgvuldig ingezet worden in functie van een genuanceerd en realistisch beeld van veroudering.
Bovendien is het gedrag van mensen vaak stevig verankerd in tradities en gewoontes. Dat verander je niet in een vingerknip, ook niet met een verouderingspak. Toch vindt de directeur dat iedereen die met ouderen in een detentiecontext werkt, zo’n verouderingspak moet aantrekken: “Laat penitentiair beambten eens een uur werken in dat pak, op de afdeling zelf. Dan pas begrijpen ze écht wat het betekent om oud te zijn.”
Niet meer van deze tijd
De ervaring met het verouderingspak bevestigt wat directeur Serge Rooman al langer vermoedde: het gevangenissysteem staat haaks op het leven van oudere mensen. “Elke procedure, elke routine, elk aspect van het leven in een gevangenis, is ontworpen voor jonge lichamen. Het huidige gevangenissysteem is geen plek voor ouderen. Sinds mijn ervaring met dat pak is voor mij duidelijk: ouderen opsluiten in een gevangenis is niet meer van deze tijd.”
‘Elke procedure, elke routine, elk aspect van het leven in een gevangenis, is ontworpen voor jonge lichamen.’
Hij pleit dan ook voor een fundamentele herziening van de detentie van ouderen. “Een 75-jarige hoort niet op een cel met drie andere personen, wel in een aangepaste omgeving. Eerst en vooral moeten we hen zien als mensen met een zorgbehoefte. Pas daarna komt het justitiële aspect.”
Zorgmodel, geen strafmodel
De directeur ziet een oplossing in een nieuw systeem: “We hebben een zorgmodel nodig, geen strafmodel. Waar mogelijk moeten alternatieven overwogen worden. Laat mensen bijvoorbeeld hun straf buiten de gevangenis uitzitten, in een geschikte zorgomgeving. De gevangeniscontext moet tot een minimum beperkt worden.”
‘Als de buitendeur van het woonzorgcentrum op slot kan, is dat vaak al voldoende.’
“We moeten zorgen dat deze mensen in waardige omstandigheden kunnen leven. In een ideale situatie leven ouderen die we van hun vrijheid beroven, samen in een aangepaste omgeving, met medische zorg en toezicht. En wees gerust: ouderen met fysiek beperkingen en mensen met dementie gaan niet ontsnappen in commandostijl. Als de buitendeur van het woonzorgcentrum op slot kan, is dat vaak al voldoende.”
Ik kan niet meer terug
Zijn ervaring met het verouderingspak heeft de directeur niet alleen geraakt, maar ook aangezet tot actie. “Ik kan niet meer terug. Dit heeft mij veranderd. We moeten ophouden met deze mensen zo te behandelen. Hun straf is dat ze hun vrijheid kwijt zijn, niet dat ze onder onmenselijke omstandigheden moeten leven.”
De kern van het detentiesysteem is niet enkel straf, maar ook herstel en re-integratie. Toch loopt dat in de praktijk vaak vast. “Ons juridisch systeem gaat uit van het idee dat veroordeelden vrije, bewust handelende individuen zijn die helder naar zichzelf kijken. Maar dat is in realiteit vaak niet het geval. Ouderen vormen zo’n doelgroep waarbij het vrije en bewuste karakter van het handelen onder druk komt te staan. Bijvoorbeeld omwille van dementie, weten sommigen niet meer waarom ze in de gevangenis verblijven. Dat leidt echt tot schrijnende situaties.”
Vastgeroeste ideeën
Als afsluiting reflecteert de gevangenisdirecteur over de toekomst van het gevangeniswezen. “Kleine projecten, zoals aparte afdelingen voor kwetsbare groepen waarbij therapeutisch gewerkt wordt, tonen dat het anders kan. Dat is geen dagdromerij: in onze afdeling ‘De Haven’ stellen we vandaag handelingsplannen op voor mensen met een verstandelijke beperking. Daar is bijna geen toezicht meer nodig. Dat bewijst dat verandering en differentiatie mogelijk zijn.”
Gevangenissen sleuren een geschiedenis met zich mee, met onder andere weinig aandacht voor oudere mensen. Maar we hebben de mogelijkheden om voor de toekomst andere keuzes te maken. Het praktijkexperiment met het verouderingspak bevestigt de visie van deze directeur: ouder worden en detentie zoals die nu is, gaan niet samen. De vraag is: wanneer volgt het systeem?
Reacties [1]
PCB BRUGGE heeft een hele kleine afdeling voor ouderen genaamd de “WAUW” afdeling 30 tal gedetineerden.