Bewindvoering nodig
Sommige volwassenen hebben het moeilijk om zelf beslissingen te nemen, bijvoorbeeld door een verstandelijke beperking, psychische kwetsbaarheid of ouderdom. Om hen te ondersteunen en beschermen kan een vrederechter een bewindvoerder aanstellen.
‘Bewindvoering is maatwerk dat je kan afstemmen op wat iemand nodig heeft.’
Bewindvoering gaat over verschillende levensdomeinen. Zo bestaat er bewind voor goederen, waarin onder andere bepaald wordt of mensen nog aankopen kunnen doen en eigendommen kunnen beheren. Een ander en vaak meer ingrijpend stelsel is het bewind voor de persoon. Hierbij kan bepaald worden dat mensen niet langer zelf kunnen beslissen om te huwen, te scheiden of een kind te erkennen.
Ook als het gaat over wie bewindvoerder wordt, zijn er keuzemogelijkheden. Wanneer de vrederechter een familielid of vriend aanstelt als bewindvoerder, dan spreken we van familiale bewindvoering. Is dat niet mogelijk of wenselijk, dan wordt een advocaat aangesteld en spreken we van professionele bewindvoering.
Het draait om maatwerk dat je kan afstemmen op wat iemand nodig heeft. En dat steeds met het doel om de autonomie van mensen minimaal in te perken. De vrederechter is de regisseur van al dat maat- en puzzelwerk.
Burgerschapsprijs
Jan Nolf was 25 jaar lang vrederechter en heeft met geduldig luisteren en overleggen heel wat bewindvoeringen in elkaar gepuzzeld en opgevolgd. Zijn webstek JustWatch, zijn vele publicaties, media-optredens, vonnissen en adviezen worden telkens gekleurd door zijn aversie voor machtsmisbruik.
Al levert dat geen applaus op alle banken op, Jan Nolf kreeg in 2016 wel de burgerschapsprijs toegekend omdat zijn inbreng ‘een hoeksteen vormt van de democratische rechtstaat’. Tot op vandaag blijft hij gebeten door dat bewindvoeringsvirus. Hij blijft eigen onderzoek verrichten dat recent nog uitmondde in het boek ‘Voorzorgvolmacht en bewindvoering. Van principes naar praktijk’.
Zijn drijfveer blijft onveranderd: bewaken dat de autonomie en waardigheid van mensen maximaal gerespecteerd wordt. Kortom, niemand die beter geplaatst is om die beschermingsmaatregel kritisch onder de loep te nemen. We schuiven aan voor een gesprek dat zijn warme bewogenheid en scherpe expertise bevestigt.
In 2012 schreef je je eerste boek ‘Kwetsbaren in het recht’. Over wie gaat dat?
“In dat boek had ik het vooral over mensen voor wie bewindvoering nodig is. Toch zie ik kwetsbaarheid in het recht veel breder: het gaat ook over jou en mij.”
“Vergis je niet, iedereen die in aanraking komt met het recht, ervaart controleverlies. Procedures en advocaten nemen het van je over, met een eigen taal en eigen gewoontes. Hopelijk ontmoet je magistraten die voor jou een goede vertaalslag maken, zodat je toch nog een stukje eigenaar blijft van je eigen problemen. Maar dat is helaas niet gegarandeerd.”
‘Iedereen die in aanraking komt met het recht, ervaart controleverlies.’
“Veelzeggend is de oubollige taal die justitie hanteert. Vaak worden mensen aangeduid met termen die vervreemdend en stigmatiserend werken. Zo is bewindvoering bedoeld voor ‘onbekwamen’, alsof die mensen niets meer kunnen. Op die manier kan je je niet thuis voelen in het recht.”
“Gelukkig evolueert dat. Gerecht en justitie zijn kind van een tijd waarin mensenrechten, emancipatie en inclusie belangrijk zijn. Zo werd tien jaar geleden in nieuwe wetgeving rond bewindvoering een belangrijk uitgangspunt vastgelegd: iedereen is bekwaam om eigen beslissingen te nemen, ook mensen met een ernstige handicap. Als je stelt dat iemand onbekwaam is en bewindvoering nodig heeft, dan moet je met sterke argumenten voor de dag komen.”
Jan Nolf: “Bij bewindvoering neemt iemand beslissingen in jouw plaats. Met zo’n verregaande beschermingsmaatregel moet je spaarzaam en omzichtig omspringen.”
© ID / Femke den Hollander
Maakt die verschuiving het werk van advocaten en magistraten complexer?
“Ja, en daar is niks mis mee. Bij bewindvoering neemt iemand beslissingen in jouw plaats. Met zo’n verregaande beschermingsmaatregel moet je spaarzaam en omzichtig omspringen. Het is een leidraad voor de vrederechter die moet onderzoeken of bewindvoering noodzakelijk is en zo ja, op welke aspecten van het leven.”
‘De insteek is om met zo weinig mogelijk bescherming, mensen nog alle zaken te laten uitvoeren waartoe ze zelf in staat zijn.’
“Bewindvoering is geen negatieve boodschap die alle autonomie wegneemt. De insteek is om met zo weinig mogelijk bescherming, mensen nog alle beslissingen te laten uitvoeren waartoe ze zelf in staat zijn. Daardoor komt er ook aandacht voor wat mensen nog wel kunnen.”
Dat klinkt geruststellend.
“Helaas: zo eenvoudig is dat niet. Ik heb zelf meegemaakt dat een arts me bedreigde omdat ik geen groen licht gaf voor gedwongen opname. Hij tierde dat het mijn schuld zou zijn, mocht er een dramatisch incident gebeuren. Hij zou er persoonlijk voor zorgen dat mijn naam in de krant kwam.”
“Die druk om fors in te grijpen, ook al is dat niet altijd nodig, komt natuurlijk ook niet uit het niks. Magistraten en politiemensen moeten veiligheid garanderen door risico’s maximaal uit te sluiten.”
Is dat alleen een probleem van justitie en politie?
“Dat probleem zit veel dieper: controle en bescherming nestelen zich steeds beter in het DNA van onze risicoschuwe samenleving. We willen alles kunnen controleren.”
“Ook bij hulpverlening zie je dat risico op overbescherming. De geestelijke gezondheidszorg, de gehandicaptenzorg of de ouderenzorg: allemaal proberen ze zo goed mogelijk mensen te beschermen. Maar wat als dat uitmondt in een explosie van gedwongen opnames, camerabewaking in alle kinderopvangdiensten of een woonzorgcentrum met bewaakte toegangspoorten?”
‘We willen alles kunnen controleren. Ook bij hulpverlening zie je dat risico op overbescherming.’
“Die overbescherming gebeurt vaak vanuit goede bedoelingen. Maar ook met de beste intenties gebeuren er grote accidenten. Als we iedereen opsluiten die om een of andere reden een risico vormt, dan wordt onze samenleving een gevangenis.”
Hoe los je dat op?
“Soms zijn er eenvoudige oplossingen voor complexe maatschappelijke vraagstukken. Als vrederechter stond ik meermaals aan het ziekenbed van onfortuinlijke wielrenners die na een ernstige val uit een coma ontwaken. Dat was telkens een confronterende ervaring, ook omdat ik zelf een fervent sporter ben. Om de juiste belissingen te nemen rond bewindvoering, probeerde ik me in te beelden dat ik daar lag. Mijn standpunt was altijd: niet meer bescherming dan absoluut nodig.”
“De wet bewindvoering maakt dat ook mogelijk met twee verschillende stelsels: bewindvoering voor goederen en bewindvoering voor de persoon. De wet zegt ook: overweeg eerst bewindvoering over goederen, pas dan over de persoon.”
“Bovendien kan je binnen elk stelstel specifiek aanvinken voor welke keuzes of handelingen de bewindvoerder al dan niet kan tussenkomen. Het is niet omdat iemand niet autonoom kan beslissen over de verkoop van een huis, dat hij niet langer minder belangrijke, dagelijkse beslissingen kan nemen.”
Bij bewind is evenwichtige bescherming mogelijk?
“Ja, maar op het terrein wordt daar ondermaats gebruik van gemaakt. Dat laat me niet los: ook al ben ik al enkele jaren op rust, ik neem nog steeds alle data die beschikbaar zijn rond bewindvoering in België onder de loep. Die cijfers bevestigen dat vrederechters nog al te vaak blindelings grijpen naar maximale bescherming, terwijl dat niet altijd nodig is.”
‘Vrederechters grijpen nog al te vaak blindelings naar maximale bescherming, terwijl dat niet altijd nodig is.’
“Overdreven bescherming is niet onschuldig. Tijdens een zitting smeekte iemand voor een nieuwe matras, terwijl de bewindvoerder dat niet nodig vond. Mensen hebben het gevoel overgeleverd te zijn aan de wil van anderen. Ze moeten voor elke aankoop bedelen, zelfs al staat er veel geld op de zichtrekening. “
“Omdat vrederechters zich bij hun beslissing over bewindvoering ook laten adviseren door gezondheidswerkers en sociale professionals, is dat een belangrijke boodschap voor hen: stuur aan op weloverwogen maatwerk. Weet dat elk vakje dat je aanvinkt enorme gevolgen heeft voor de persoon in kwestie.”
Jan Nolf: “Ik voelde me regelmatig een vreemde eend in de bijt omdat ik vond dat collega-vrederechters overdreven in hun conservatisme en beschermingsreflex.”
© ID / Femke den Hollander
Dat klinkt straf: hulpverleners die vrederechters opnieuw in het gareel moeten krijgen?
“Het recht is een conservatieve kracht in onze samenleving. Zo zag ik ook bij wetgeving rond bewindvoering gebeuren dat organisaties voor personen met een handicap progressieve standpunten innamen. Maar die werden telkens platgewalst door de conservatieve krachten vanuit advocatuur en magistratuur.”
“Mensen die kiezen voor een rechtenopleiding, hebben een neiging tot autoritarisme: zij zullen bepalen hoe iemand anders zich gedraagt. Dat klinkt misschien kort door de bocht, maar er is ook internationaal onderzoek dat in die richting wijst.”
“Ik ervaarde het ook in mijn eigen kring van vrederechters. Regelmatig voelde ik me een vreemde eend in de bijt, omdat ik vond dat collega’s overdreven in hun conservatisme en beschermingsreflex.”
Het maakt dus een verschil voor welke vrederechter ik sta? In een identiek geval zal de ene vrederechter een andere bewindvoering uitwerken dan zijn collega?
“Dat klopt. Het uitgangspunt van de huidige wetgeving rond bewindvoering is nochtans helder: alle mensen zijn handelingsbekwaam. Moet er toch bewindvoering geïnstalleerd worden, dan moet dat maatwerk zijn met zo weinig mogelijk overbodige vormen van macht en betutteling. Kies voor familiale bewindvoering, waar mogelijk. Al die elementen lopen netjes samen met de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens en het VN-Verdrag van 13 december 2006 inzake de rechten van personen met een handicap.”
“Je zou veronderstellen dat de magistratuur daaraan gebonden is. Maar op het terrein is het een ander paar mouwen. Van de 10.000 bewindvoeringen die per jaar geïnstalleerd worden, gaan er 8.000 naar advocaten. Vrederechters maken familieleden bang door ten onrechte te wijzen op de complexiteit van bewindvoering: ‘Zou je al die ingewikkelde administratie toch niet beter overlaten aan een advocaat?’ Ten aanzien van oudere mensen wordt daar nog fijntjes aan toegevoegd dat alles intussen gedigitaliseerd is.”
Waarom is familiale bewindvoering beter dan professionele?
“Bewindvoering is geen exacte wetenschap. Maar algemeen gesteld mag je er wel van uitgaan dat een familielid dichter bij de te beschermen persoon staat dan een advocaat. Al ben ik niet blind voor het feit dat sommige familiale dynamieken ook gekleurd worden door achterdocht en jaloezie. Zulke pittige familiale bewindvoeringen loste ik op door families niet een keer per jaar maar vier keer per jaar te zien. Transparantie kan vetes en twisten naar de achtergrond duwen.”
‘Stimuleer mensen, zeker in geval van professionele bewindvoering, om een vertrouwenspersoon aan te stellen.’
“In mijn hele loopbaan heb ik slechts één familiale bewindvoering meegemaakt waar ik twijfelde aan de goede intenties van de bewindvoerder. Bij professionele bewindvoering is het risico op misbruik veel groter. De feiten spreken voor zich: het aantal advocaten dat veroordeeld is voor misbruik bij bewindvoering is onthutsend hoog. Ook vrederechters moeten hier in eigen boezem kijken, want zij installeren en controleren de bewindvoering. Blijkbaar doen ze dat niet scherp genoeg.”
“Ook hier ligt een belangrijk advies voor hulpverleners: stimuleer mensen om een vertrouwenspersoon aan te stellen. Die kan de belangen van wie beschermd moet worden mee op tafel leggen, in discussie gaan en bewindvoerders helpen om hun taak naar behoren te vervullen.”
De realiteit is wel dat familiale bewindvoering vaak engagement vraagt van familieleden die zoeken naar een evenwicht in de balans tussen gezin en werk. Bewindvoering uitbesteden kan dan toch een goede oplossing zijn?
“Naast familiale dynamieken die op orde moeten zijn, komt bij bewindvoering ook de nodige administratie, boekhouding, telwerk en verslaggeving kijken. Je mag je als bewindvoerder wel laten bijstaan door een specialist, maar je mag de taak van bewindvoering niet delegeren aan iemand anders. ”
“Er kan dus heel wat bij komen kijken. Bovendien staan sommige familiale bewindvoerders onder druk omdat langs alle kanten de eisen en verwachtingen toenemen. Alle begrip dan voor het feit dat ze deze opdracht er niet bij kunnen nemen. Maar dat is een andere afweging dan advocaten en vrederechters die je er ten onrechte bang voor maken en stellen dat professionele bewindvoering een betere optie is.”
Je bent bijzonder kritisch voor advocaten en magistraten. Heb je geen schrik om als nestbevuiler bestempeld te worden?
“Mensen weten al lang dat ik geen blad voor de mond neem. Uit onvrede met justitie, besliste ik zelf om vervroegd op pensioen te gaan.”
‘Ook tijdens mijn actieve loopbaan deinsde ik er niet voor terug om van een bewindvoeringsindustrie te spreken.’
“En natuurlijk lopen er ook heel veel bewindvoeringen goed en zijn er veel advocaten en magistraten die fantastische dingen doen door goed en geduldig naar mensen te luisteren. Maar de manier waarop die vergoeding van de bewindvoerder vandaag in elkaar is gesleuteld, werkt misbruik in de hand. Nu ik op rust ben heb ik misschien meer ruimte om dat aan de kaak te stellen. Maar ook tijdens mijn actieve loopbaan deinsde ik er niet voor terug om van een bewindvoeringsindustrie te spreken.”
Jan Nolf: “Artsen en hulpverleners moeten zich bewust zijn van mogelijke misbruiken.”
© ID / Femke den Hollander
Dat is opnieuw straffe taal. Valt daar dan zo veel geld te verdienen?
“Voor ‘kleine’ bewindvoeringen – concreet: waar geen eigendommen zijn – mag de vrederechter aan de bewindvoerder een jaarlijks onkostenforfait toekennen van 1.000 euro. Voor mensen met een beperkt inkomen is dat veel geld. En voor een advocaat die zo’n twintig bewindvoeringen opvolgt, maken vele kleintjes een groot.”
“De bewindvoeringsindustrie zit bij de grote bewindvoeringen voor mensen die bijzonder vermogend zijn. Tot 1 juli 2024 kreeg de bewindvoerder 3 procent van de winst die jaarlijks gegeneerd wordt door het bewind voor goederen, bijvoorbeeld via huurinkomsten of beleggingen. Dat kan aardig oplopen. Vanaf 1 juli 2024 zijn de spelregels meer ingewikkeld geworden en wordt professionele bewindvoering nog lucratiever. Je ziet bij heel wat advocaten dan ook een ongezonde appetijt.”
Wat kunnen sociale professionals hieraan doen?
“Artsen en hulpverleners moeten zich bewust zijn van mogelijke misbruiken. Ze mogen hun ogen niet sluiten en moeten aan mensen vertellen dat ze altijd beroep kunnen aantekenen bij een beslissing van de vrederechter. Verandering begint bij bewustwording. Want vroeg of laat gaat die etter eens barsten.”
“Ook belangenorganisaties voor personen met een beperking of psychische kwetsbaarheid moeten meer hun tanden laten zien door hun achterban goed te informeren en misbruik onder de aandacht te brengen.”
Tussen de lijnen lezen we jouw advies: als je niet in de rechtbank moet zijn, blijf je er beter weg.
“Bewindvoering is een gerechtelijke beschermingsmaatregel. Dat is niet altijd nodig. Daarom breek ik een lans voor de zorgvolmacht. Dat is een buitengerechtelijke beschermingsmaatregel die je zelf in handen kan nemen, zonder advocaat of vrederechter.”
“In de zorgvolmacht bepaal je wat er met je persoon en/of je goederen moet gebeuren in geval je, bijvoorbeeld door ongeval of ziekte, daarover zelf niet meer kan of wil beslissen. Je kan ook aangeven wie je als bewindvoerder wenst als er iets misloopt met de zorgvolmacht en er toch gerechtelijke bewindvoering nodig is. Zo’n zorgvolmacht kan je zelf opstellen of ervoor langsgaan bij een notaris.”
“Belangrijke voorwaarde is dat je handelingsbekwaam bent op het moment je de zorgvolmacht afsluit. Bewindvoering als gerechtelijke beschermingsmaatregel blijft dus nodig, bijvoorbeeld voor iemand die met een verstandelijke beperking geboren wordt.”
Toch blijft die zorgvolmacht voor Jan Modaal een grote onbekende?
“Vrederechters moeten niet weten van deze doe-het-zelf-beschermingsmaatregel. Ze preken voor de eigen kerk. Dat is vreemd, want ook justitie kampt met werkdruk. Maar als het over bewindvoering gaat, trekken magistraten en advocaten dit laken toch graag naar zich toe.”
“Ik vind dat jammer. Je moet voorzichtig en spaarzaam omspringen met alles wat met macht te maken heeft. Gerecht en gerechtelijke bescherming zijn nodig en nuttig, maar niet meer dan nodig.”
Reacties [3]
Zo cruciaal dat deze kat de bel aan gebonden wordt!
Heel wat mensen in armoede met inkomens die niet volstaan belanden in diepe miserie met overlevingsschulden en worden geduwd in bewindvoering … wat hen in totale afhankelijkheid steekt en met nog minder middelen aan hun lot overlaat. Geen enkel vooruitzicht op menswaardig leven. Wij zullen hier de komende jaren onze stem over laten horen vanuit Netwerk tegen Armoede. Samen met de mensen die er zelf inzitten of inzaten (en slechts met héél veel moeite er uit geraakt zijn!) Het verdienmodel op de rug van mensen in diepe miserie en grote kwetsbaarheden is ronduit wraakroepend. Wordt vervolgd!
beste
dinsdag 11 december webinar over BV, ofwel klopt datum niet of de dag, alleszins, 11/12 is een donderdag
Bedankt voor je reactie. We corrigeerden de datum: de webinar is gepland op donderdag 11 december.
Peter Goris