Klimaat en sociale ongelijkheid
Het is de eerste dag van oktober en de thermometers aan de winkelgevels snellen vlotjes de 30 graden voorbij. De hoge temperaturen maken nog maar eens duidelijk hoe dringend een doortastend klimaatbeleid is. Toch doet ons land het op dat vlak niet goed. “Er is vooruitgang”, zegt Adeline Otto, “maar het gaat niet bepaald snel. België behoort op verschillende indicatoren tot de minder sterke presteerders in Europa.”
Otto is senior onderzoeker aan de KU Leuven, waar ze publieke attitudes tegenover klimaat- en sociaal-ecologisch beleid en een rechtvaardige transitie onderzoekt. “Ik kom eigenlijk uit de beleidswereld. Ik heb in verschillende parlementen gewerkt, onder meer in het Franse, Duitse en Europese Parlement. Daarna ben ik de academische wereld ingerold. Mijn onderzoek is dus sterk beleidsgericht. Ik wil dat onderzoek ook altijd iets meer doet dan papier vullen: het moet inzichten opleveren die iets kunnen veranderen.”
In 2022 schreef Otto samen met Wim Van Lancker ‘Waarom gele hesjes niet met een bakfiets rijden’. Het boek maakte duidelijk dat klimaatbeleid niet los kan worden gezien van sociale ongelijkheid. Wie de klimaattransitie rechtvaardig wil maken, moet dus ook kijken naar wie de gevolgen draagt, wie mee kan en wie achterblijft.
De menselijke kost van de klimaatverandering was deze zomer bijzonder hoog.
“Volgens Sciensano vielen er in België tijdens de zomer van 2026 naar schatting 2.935 extra overlijdens tijdens drie hittegolven. Sciensano berekent dus de oversterfte: het aantal overlijdens bovenop het aantal overlijdens dat je in dezelfde periode onder normale omstandigheden zou mogen verwachten. Dat is nodig omdat hitte de gevolgen van bepaalde aandoeningen, zoals hart- en vaatziektes, verergert. Die aandoeningen staan meestal als doodsoorzaak geregistreerd, maar het waren wel de hoge temperaturen die het fatale kantelpunt vormden.”
Weten we wie die mensen zijn, die door de hitte overleden zijn?
“De menselijke kost van de hitte is niet gelijk verdeeld. Ouderen zijn oververtegenwoordigd in de cijfers, maar minder belicht is het feit dat ook jonge kinderen en vrouwen extra kwetsbaar blijken te zijn.”
‘De menselijke kost van de hitte is niet gelijk verdeeld.’
“De intersectionele blik helpt om te begrijpen waarom. Iedereen heeft last van hitte. Maar sommige mensen bevinden zich op het kruispunt van verschillende posities die hen extra kwetsbaar maken. Denk aan leeftijd, gezondheid en geslacht, maar ook aan socio-economische positie. Wie in een kleine, slecht geïsoleerde woning woont, loopt bijvoorbeeld een veel hoger risico, zeker als er weinig groen in de buurt is.”

“Ik wil dat onderzoek ook altijd iets meer doet dan papier vullen: het moet inzichten opleveren die iets kunnen veranderen.”
© ID / Mies Cosemans
Hopelijk zorgen die dramatische cijfers ervoor dat het belang van een doorgedreven klimaatbeleid terug op de politieke agenda komt.
“Ik hoop dat je gelijk hebt, maar ik vrees ervoor. Vandaag moet het klimaat als thema voor aandacht concurreren met onderwerpen waarvan mensen de impact op korte termijn meer denken te voelen, zoals de economische crisis, digitalisering, of oorlogen in Oekraïne en Iran.”
“Klimaatverandering is een probleem waarvan de oorzaken, gevolgen en oplossingen verspreid zijn over verschillende domeinen, plaatsen en generaties. Dat maakt het moeilijker om het probleem af te bakenen of één duidelijke verantwoordelijke aan te wijzen. In wetenschappelijke termen noemen we dat een ‘wicked problem’.”
‘Na de schoolstakingen voor het klimaat waren veel van mijn studenten geïnteresseerd in het thema. Dat is helemaal weg.’
“Die tanende ‘populariteit’ van het thema merk ik ook aan de universiteit. Na de schoolstakingen voor het klimaat had ik veel studenten die in het thema geïnteresseerd waren. Ze vroegen me om er in de lessen over uit te wijden of stelden het zelf voor als thema in hun masterproef. Dat is helemaal weg.”
Wat is een ‘wicked problem’?
“Dat is een probleem dat zo complex is dat er geen eenvoudige oplossing voor bestaat. Het heeft verschillende oorzaken, er spelen verschillende waarden en belangen. Bovendien kan een oplossing voor het ene aspect het probleem op een ander vlak juist groter maken.”
“Uit psychologisch onderzoek over dit soort thema’s blijkt dat mensen, wanneer ze met zo’n complex probleem geconfronteerd worden, gemakkelijk een gevoel van machteloosheid en vervreemding krijgen. Het probleem lijkt te groot om er zelf iets aan te kunnen veranderen. Als mensen dan ook nog ervaren dat beslissingen boven hun hoofd worden genomen of alleen bepaalde groepen ten goede komen, haken ze af: ze lezen er minder over, praten er minder over en schuiven het onderwerp makkelijker opzij.”
Is de klimaatkwestie intussen niet ook verzeild geraakt in de cultuuroorlog, waarbij ze bijna een kwestie van politiek geloof is geworden en een rationeel debat steeds moeilijker wordt?
“Enerzijds heb ik moeite met dat woord. Termen als ‘cultuuroorlog’ vormen zelf een agressief discours waarmee bepaalde politieke groepen mensen mobiliseren door klimaatbeleid voor te stellen als een aanval op hun vrijheid en manier van leven.”
“Tegelijk blijkt uit zowel kwalitatief als kwantitatief onderzoek dat klimaatbeleid voor sommige mensen inderdaad meer is geworden dan beleid. Het is een symbool van identiteit en maatschappelijke positie. Wie met een Tesla rijdt, heeft in bepaalde kringen meer aanzien dan iemand met een dieselwagen. Omgekeerd kunnen anderen zich er juist op laten voorstaan dat ze hun vervuilende houtkachel blijven gebruiken.”
Dat lijkt mij toch vooral kinderachtig gedrag.
“Dat kan jij wel vinden, maar het wordt gevaarlijk wanneer een reële ervaring van ecologische ongelijkheid, uitsluiting of gevoelde vernedering gekoppeld wordt aan dat stereotiepe beeld van bepaalde groepen. Dan kan je heel gemakkelijk een zwart-witte tegenstelling creëren: aan de ene kant de ‘elite’ met haar demonstratief ecologische consumptiegedrag, aan de andere kant mensen die daar de dupe van zijn. De bakfietsen tegen de gele hesjes, zeg maar.”
“Rechtse partijen framen klimaatbeleid graag zo, want als je dit simplistische beeld neerzet, kan je mensen heel makkelijk electoraal mobiliseren om tegen het broodnodige klimaatbeleid in te gaan.”

“Mensen aan de onderkant van socio-economische ladder voelen de impact van klimaatverandering veel harder.”
© ID / Mies Cosemans
Wie betaalt vandaag eigenlijk de prijs van de klimaatverandering?
“Toen de Maas in 2021 overstroomde, werden de kwetsbaarste gezinnen in de provincie Luik het hardst getroffen. Mensen aan de onderkant van socio-economische ladder voelen de impact van klimaatverandering vaak veel harder. Daarnaast zijn ze het minst verantwoordelijk voor de klimaatontwrichting, simpelweg omdat zij niet het geld hebben om veel onnodige spullen te consumeren, meerdere vliegreizen per jaar te doen, of een keer extra de wagen te nemen met de tankkaart van de werkgever.”
“Tenslotte hebben zij ook niet de middelen om zich aan te passen aan de gevolgen van de klimaatverandering. Zij kunnen niet zomaar naar een beter gelegen wijk verhuizen bij overstromingen, of zich de aankoop en energiekosten van een airconditioner permetteren bij een volgende hittegolf.”
Een rechtvaardig klimaatbeleid gaat volgens jou dus vooral over herverdeling?
“Herverdeling is cruciaal. We kunnen een belangrijk deel van de klimaatcrisis opvangen door geld te investeren. Dat doen we vandaag nog onvoldoende.”
‘In ons klimaatbeleid zit al te vaak een Mattheuseffect.’
“Bovendien zit er in ons klimaatbeleid al te vaak een Mattheuseffect. Subsidies voor zonnepanelen, een warmtepomp of een elektrische auto gaan vaak naar mensen die zich die investeringen sowieso al kunnen veroorloven, niet naar mensen in armoede. De sterkste schouders zouden de zwaarste lasten moeten dragen.”
“Maar herverdeling alleen volstaat niet. Het klimaatprobleem is niet enkel een kwestie van financiële ongelijkheid, maar vooral ook een democratisch vraagstuk.”
Hoe bedoelt u?
“Het gaat niet alleen over wie de kosten draagt. Het gaat ook over de democratisering besluitvorming. Dat wil zeggen dat iedereen zich volwaardig burger moet kunnen voelen en plekken heeft waar zeggenschap over collectieve beslissingen mogelijk is. Wie bepaalt welke verandering wenselijk is? Wie wordt gehoord? Wie kan invloed uitoefenen?”
“Maar aan dat democratische proces gaat nog een stap vooraf. Voordat we kijken wie mag meepraten en meebeslissen, bepalen we wie relevante kennis van zaken heeft over het onderwerp. Naar wie moeten we luisteren voor we een beslissing nemen? Ook daar zitten machtsverschillen. Niet iedereen wordt even ernstig genomen wanneer hij spreekt. Niet alle vormen van kennis worden evenzeer gewaardeerd.”
“Zo wordt academische kennis meestal hoger ingeschat dan ervaringskennis. De Britse filosofe en feministe Miranda Fricker noemt dat epistemische rechtvaardigheid. In het klimaatdebat hebben we nog veel werk om die epistemische rechtvaardigheid te realiseren.”
Herverdeling, democratisering en het waarderen van ervaringskennis. Het klimaatvraagstuk lijkt het sociaal werk wel op het lijf geschreven?
“Dat klopt. Het thema sluit perfect aan bij de opdracht van het sociaal werk. Het gaat over wonen, energie, openbaar vervoer, en de betaalbaarheid van facturen. Mensen in een kwetsbare positie ervaren immers voortdurend de gevolgen van klimaatbeleid. Alleen herkennen sociaal werkers die ervaringen niet altijd als onderdeel van het grotere klimaatverhaal.”
‘Het klimaatvraagstuk sluit perfect aan bij de opdracht van het sociaal werk.’
“Meer zelfs, ik zie nog niet zo veel sociaal werkers die de klimaatproblematiek structureel als een thema voor hun werk zien. Ze vragen zich oprecht af of ze daar wel mee bezig moeten zijn. Als dat wordt gesuggereerd, zijn de reacties vaak lauw: ‘Moeten we dat er ook nog eens bij nemen? We hebben al zo veel op ons bord.’”
Hoe komt dat?
“Het antwoord op die vraag is complex. Er is niet één verklaring. Zoals we zeiden, is klimaat een gevoelig onderwerp. Soms beseffen ze niet eens dat hun werk sterk en steeds meer bij klimaatvraagstukken aansluit. Soms vrezen sociaal werkers dat zij gezien worden als ‘de bakfietsers’ die mensen in een kwetsbare positie komen vertellen hoe zij moeten leven. Dat kan voor handelingsverlegenheid zorgen.”
“Ik snap dat. Zo’n soort zelfreflectie siert hen ook. Maar daarmee onderschatten ze ook hun positie. Sociaal werkers moeten mensen niet overtuigen van een klimaatstandpunt. Zij kunnen hun kennis ontsluiten, hen stem geven en in beeld brengen wat zij ervaren. Door die beleefde realiteit in het publieke debat te brengen, het probleem niet te individualiseren, verhogen ze de kans op een rechtvaardiger en effectiever beleid.”
Maar zit het beleid hierop te wachten?
“Dat is een andere factor waarom sociaal werkers aarzelen met het thema klimaat bezig te zijn. In een onderzoek dat ik samen met Birgit Goris en Saskia De Bruyn voerde, blijken beleidsmakers niet afkerig te zijn van de inbreng van mensen in een kwetsbare positie en sociaal werkers. Alleen zijn ze maar bereid om hen een zeer beperkte rol toe te kennen.”
‘Beleidsdiscussies over klimaat hebben de neiging om heel snel heel technisch te worden.’
“Beleidsdiscussies over klimaat hebben de neiging om heel snel heel technisch te worden. Dan gaat het over energiemodellen, emissie-uitstoot, koolstofbudgetten of modal-shifts. Dat staat erg ver van de leefwereld van sociaal werkers. Bovendien blijkt het moeilijk om ervoor te zorgen dat de kennis en ervaringen van mensen in een kwetsbare positie aan die tafels als volwaardig worden gezien. Het gevolg is dat sociaal werkers afhaken, of aarzelen om mensen in een kwetsbare positie mee naar deze beleidstafels te nemen.”

“Sociaal werkers moeten mensen niet overtuigen van een klimaatstandpunt. Zij kunnen hen stem geven en in beeld brengen wat zij ervaren.”
© ID / Mies Cosemans
Maar je zegt dat beleidsmakers op zich wel openstaan om het sociale aspect mee te nemen in hun beslissingen. Hoe zit dat dan?
“Sociaal werkers weten dat het zondigen is tegen de eerste regel van participatie, maar wat we vaak zien is dat mensen in een kwetsbare positie hun mening nog mogen geven als de grote lijnen van een project al vastliggen. In het beste geval kunnen er dan nog enkele details veranderen.”
‘Mensen in een kwetsbare positie mogen hun mening vaak pas geven als de grote lijnen van een project al vastliggen.’
“Mobiliteit is daar een klassiek voorbeeld van. Een gemeente beslist te investeren in deelmobiliteit. Mensen in een kwetsbare positie mogen dan zeggen waar ze de plekken willen waar de deelfietsen, -auto’s en -steps moeten komen. Alleen blijkt dan al snel dat zij helemaal geen behoefte hebben om af en toe een fiets of een auto te lenen. Zij hebben structurele oplossingen nodig, zoals deftig openbaar vervoer of een eigen fiets en de nodige, veilige infrastructuur hiervoor.”
Nochtans tonen sociaal werkprojecten, zoals bij SAAMO Limburg, net dat het ook op het vlak van inclusieve deelmobiliteit anders kan.
“Maar natuurlijk. En zo zijn er tal van voorbeelden waar sociaal werkers zelf het initiatief nemen. Dat werkt veel beter dan de top-down benadering van de overheid. Ik denk bijvoorbeeld aan Living Lab in Gent waar sociaal werkers samen met mensen in een kwetsbare positie de wijk Muide-Meulestede energieneutraal maken.”
“Het punt is dan wel dat sociaal werkers hun taak vanuit een ecosociale bril bekijken en zelf zaken in gang zetten. Daarbij moeten ze durven om bestaande posities en rollen in vraag te stellen, en de status quo te verstoren. Dat betekent ook dat je vragen moet stellen over welke kennis telt, wie wordt gehoord en wie mee beslissingen kan nemen.”
‘Protest maakt dat je eigen situatie deel van een collectief wordt.’
“Daar zit voor mij ook een rechtvaardigheidsverhaal in: mensen moeten niet alleen gehoord worden, maar opnieuw het gevoel krijgen dat ze zelf invloed hebben op beslissingen die hun leven bepalen.”
Dat kan dat gevoel van onmacht en vervreemding, waarover je het daarnet had, ook counteren.
“Exact. Mensen moeten, als het over de klimaatontwrichting gaat, terug eigenaarschap kunnen ervaren over hun situatie. Dat kan door mee te werken aan een van die mooie projecten die het sociaal werk opzet. Maar het kan ook door een keer mee te stappen in een betoging, zoals de Klimaatmars dit weekend in Brussel. Hieraan meedoen, verhoogt de kans op verandering. Protest maakt dat je eigen, individuele situatie deel van een collectief wordt. Door al die kleine ervaringen samen te leggen, worden ze ineens groot en zichtbaar. Protest is het begin van politieke invloed en macht.”


Reacties [1]
heel sterk artikel
het resoneert volledig met de woorden op de voorbije Hartslag tussen Greenpeace en SAAMO
veel dank,
Stefaan Segaert, Hart boven Hard